Hãy thử nhớ lại lần cuối cùng bạn xem một bộ phim từ đầu đến cuối mà không cầm điện thoại lên dù chỉ một lần. Lần cuối bạn đọc hết một cuốn sách trong trạng thái thực sự chìm đắm, không phải đọc lướt, không phải đọc mà đầu óc đang ở chỗ khác. Lần cuối bạn nghe trọn một album nhạc, từ track đầu đến track cuối, như người ta từng nghe thời chưa có playlist.
Với nhiều người, câu trả lời là: đã rất lâu rồi. Có thể là vài năm. Có thể không còn nhớ nữa.
Và ngay lúc này, trong khi bạn đang đọc những dòng này, rất có thể đâu đó trong nhóm chat đang có một đường link được gửi lên. Một người nổi tiếng vừa bị phốt. Một cặp đôi vừa ddánh nhau ngoài đường. Một màn đánh ghen được quay lại. Và trong một tích tắc, ngón tay ta đã chạm vào màn hình trước khi đầu óc kịp hỏi bất cứ điều gì. Không phán xét. Tất cả chúng ta đều đã làm vậy. Câu hỏi không phải là ai làm và ai không làm. Câu hỏi là: chuyện gì đang thực sự xảy ra với chúng ta?
Vào năm 2004, khi Facebook mới ra đời, không có ai trong nhóm lập trình viên tại một căn phòng ký túc xá Harvard lên kế hoạch tạo ra sự nghiện ngập. Nhưng hai mươi năm sau, chúng ta có trong tay một thứ không khác gì máy đánh bạc cầm tay, không phải vì vô tình, mà vì đó là kết quả của hàng triệu thí nghiệm A/B testing, hàng tỷ đô la nghiên cứu tâm lý học hành vi, và một mô hình kinh doanh đơn giản đến tàn nhẫn: càng lâu mắt bạn dán vào màn hình, họ càng kiếm được nhiều tiền.
Dopamine, chất dẫn truyền thần kinh gắn liền với cảm giác kỳ vọng và phần thưởng, bị khai thác một cách có hệ thống. Cuộn xuống, thấy cái gì? Không biết. Đó chính là cơ chế. Sự bất định là nhiên liệu của nghiện. Như chiếc máy poker, bạn không kéo vì biết mình sẽ thắng. Bạn kéo vì có thể sẽ thắng.
Người ta hay nói về việc lãng phí thời gian khi cuộn điện thoại. Nhưng thời gian chỉ là phần nổi của tảng băng. Thứ đang biến mất sâu hơn nhiều: đó là khả năng chìm sâu vào một thứ gì đó.
Có một trạng thái mà các nhà tâm lý học gọi là flow, trạng thái mà thời gian biến mất, bản ngã thu nhỏ lại, và bạn hoàn toàn hòa vào hành động đang làm. Người nhạc sĩ đang chơi bản nhạc và quên mất mình đang chơi. Người thợ mộc đang bào gỗ và chỉ còn tồn tại tiếng bào. Người đọc đang đọc và đột nhiên nhìn lên thấy trời tối từ bao giờ. Đó là những khoảnh khắc hạnh phúc thực sự, không phải hạnh phúc ồn ào, mà hạnh phúc lặng lẽ và sâu.
Cuộn điện thoại không bao giờ tạo ra flow. Nó là đối lập của flow. Mỗi lần chuyển video, mỗi lần thấy thông báo đỏ, mỗi lần kéo xuống để refresh là một vết rạch nhỏ vào khả năng tập trung. Và vết rạch tích lũy.
Người ta không mất đi khả năng tập trung vì họ lười biếng. Họ mất nó vì có hàng ngàn kỹ sư thông minh nhất thế giới đang làm việc mỗi ngày để lấy đi nó.
Nhưng sự phân tán không chỉ đến từ các video mèo hay reels hài hước. Có một thứ còn hút mạnh hơn, tinh vi hơn, và được bao bọc bởi lớp vỏ có vẻ chính đáng hơn: chuyện của người khác.
Tò mò là một trong những bản năng cao quý nhất của con người. Chính nó đã đưa ta lên mặt trăng, giải mã ADN, viết nên triết học. Không có tò mò, không có văn minh. Nhưng như mọi bản năng mạnh mẽ, tò mò cũng có phiên bản tối của nó, thứ tò mò không nhắm vào chân lý hay vẻ đẹp hay sự hiểu biết, mà nhắm vào scandal, drama, phốt, đánh ghen, ly hôn, bóc mẽ. Các nhà tâm lý học gọi đây là social curiosity, sự tò mò xã hội. Nó có lý do tiến hóa hoàn toàn hợp lý: biết ai trong nhóm đang làm gì, ai tin được ai, ai đang gặp rắc rối, những thông tin đó từng là sống còn trong các cộng đồng nhỏ của tổ tiên. Nhưng hàng triệu năm tiến hóa không chuẩn bị cho chúng ta sống trong thế giới có mạng xã hội, nơi chuyện của người khác được sản xuất công nghiệp, đóng gói thành nội dung, và bơm vào mắt ta hai mươi bốn tiếng một ngày.
Khi ta đọc về drama của người khác, có ba điều xảy ra đồng thời trong não. Thứ nhất, cảm giác an toàn tương đối: người kia đang gặp chuyện tệ, ta thì không, đó là sự nhẹ nhõm nguyên thủy dù ta không bao giờ thừa nhận nó. Thứ hai, cảm giác vượt trội đạo đức: ta biết cách xử sự đúng hơn người kia, ta sẽ không làm vậy. Thứ ba, cảm giác kết nối: cùng xem, cùng bình luận, cùng phán xét là một hình thức giao tiếp xã hội, một thứ gắn kết rẻ tiền nhưng vẫn là gắn kết.
Ba cảm giác đó, an toàn, vượt trội, kết nối, là những nhu cầu tâm lý thật sự và sâu sắc. Vấn đề là ta đang thỏa mãn chúng bằng nguyên liệu tồi nhất có thể: nỗi đau và sự nhục nhã của người khác.
Ta không tò mò về cuộc đời người khác. Ta tò mò về phiên bản được cắt dựng, giật tít, và cực đoan hóa của cuộc đời người khác.
Và có một điều đặc biệt đáng chú ý trong văn hóa bóc phốt và drama trực tuyến: hầu hết mọi người tham gia đều tin rằng mình đang làm điều tốt. Họ đang lên án cái xấu. Họ đang bảo vệ nạn nhân. Họ đang cho cộng đồng biết sự thật. Đây là phần tinh vi nhất và đáng sợ nhất. Vì nó không hoàn toàn sai, đôi khi thực sự cần phơi bày cái xấu ra ánh sáng. Nhưng phần lớn những gì ta gọi là vì lẽ phải thực ra chỉ là sự tò mò mặc áo đạo đức. Ta không đọc tin về vụ đánh ghen vì ta quan tâm đến người phụ nữ bị phản bội. Ta đọc vì nó gay cấn. Ta không chia sẻ clip đó vì muốn cảnh tỉnh xã hội. Ta chia sẻ vì muốn là người đầu tiên trong nhóm biết và kể lại. Và người bị quay, người phụ nữ đang khóc, đang hét, đang mất kiểm soát trong khoảnh khắc đau đớn nhất cuộc đời, trở thành nội dung giải trí cho hàng triệu người chưa bao giờ biết tên cô.
Năm 2018, nhà nghiên cứu Jonathan Haidt bắt đầu ghi nhận một điều bất thường trong dữ liệu sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên: khoảng năm 2012, tỷ lệ trầm cảm, lo âu, cô đơn bắt đầu tăng đột biến, đặc biệt ở trẻ em gái, đúng thời điểm Instagram phổ cập. Nhưng vấn đề không chỉ là trầm cảm hay lo âu. Có điều gì đó tinh tế hơn đang xảy ra: người ta đang mất đi khả năng ở một mình với suy nghĩ của mình.
Khi mỗi khoảnh khắc trống, xếp hàng, ngồi chờ, thậm chí đi vệ sinh, đều bị lấp đầy bởi màn hình, não người không còn thời gian để đi lang thang. Mà chính những lúc lang thang đó là lúc não xử lý cảm xúc, củng cố ký ức, tạo ra ý tưởng, và tìm ra ý nghĩa. Chúng ta đang tước đi của mình thứ quan trọng nhất: thời gian ở với chính mình.
Triết gia Epictetus từng chia thế giới thành hai phần: thứ thuộc về ta và thứ không thuộc về ta. Cuộc hôn nhân của người nổi tiếng kia, drama trong gia đình nhà đó, bí mật của người này người kia, không một thứ nào thuộc về ta. Không một thứ nào ảnh hưởng đến cuộc sống thực của ta. Vậy mà ta dành giờ, đôi khi nhiều giờ, để ở trong đó. Trong khi cuộc đời của chính ta, những mối quan hệ cần chăm sóc, những dự án cần tập trung, những suy nghĩ cần được lắng nghe, đang chờ ở ngoài kia.
Vậy ta cần biết bao nhiêu về cuộc đời người khác? Có lẽ ít hơn ta đang tiêu thụ rất nhiều. Và câu hỏi thực sự không phải là ta biết bao nhiêu, mà là ta đang dùng sự tò mò của mình vào việc gì.
—
Có một bộ lọc đơn giản mà nhiều truyền thống khôn ngoan, từ triết học Hy Lạp cổ đại đến tư tưởng Sufi, đều nhắc đến theo cách này hay cách khác. Trước khi đọc, chia sẻ, hay bình luận về bất cứ điều gì liên quan đến người khác, hãy tự hỏi ba câu.
Thông tin đó có đúng không? Không phải nghe có vẻ có lý, không phải nhiều người nói vậy. Đúng theo nghĩa: ta có thể xác minh được không? Hay ta chỉ đang truyền đi một thứ chưa ai kiểm chứng vì nó quá hay để không chia sẻ?
Thông tin đó có cần thiết không? Cần thiết cho ai? Cho ta, cho người nhận, hay không cho ai cả? Nếu không có thông tin này, cuộc sống của ta và người xung quanh có bị ảnh hưởng gì không?
Thông tin đó có tử tế không? Không phải tử tế với ta, mà với người bị nhắc đến. Nếu họ đọc được những gì ta đang chia sẻ về họ, họ sẽ cảm thấy thế nào? Ta có muốn ai đó làm điều tương tự với mình không?
Nếu thông tin không vượt qua được cả ba câu hỏi, nó không cần tồn tại trong ngày của ta, và chắc chắn không cần tồn tại trong ngày của người khác thông qua ta.
Nghe đơn giản. Thực ra rất khó. Vì ba câu hỏi đó đòi hỏi ta dừng lại trong một phần giây, trước khi phản xạ ngón tay kịp chia sẻ. Và dừng lại là điều khó nhất trong thế giới được thiết kế để ta không bao giờ dừng lại.
Sự chú ý là hình thức cao nhất của tình yêu. — Simone Weil
—
Điều kỳ lạ là: khi bạn thực sự đọc xong một cuốn sách, xem xong một bộ phim hay, nghe xong một album nhạc đẹp, cảm giác sau đó khác hoàn toàn với cảm giác sau khi cuộn TikTok hay Facebook hai tiếng. Một bên để lại sự trống rỗng kỳ lạ, thậm chí chút buồn bã không rõ nguyên do. Một bên để lại cảm giác no, theo nghĩa tinh thần, như sau một bữa ăn thật sự.
Điều đáng tiếc không phải là ta có sự tò mò, bản năng đó vốn là thứ đẹp đẽ nhất của con người. Điều đáng tiếc là ta đang tiêu tốn nó vào những thứ quá nhỏ bé. Hãy thử tò mò về cách vũ trụ hình thành. Về tại sao con người có khả năng yêu. Về lịch sử của một nền văn minh đã biến mất. Về cuốn sách mà một người bạn vừa đọc xong và mắt sáng lên khi kể. Về chính bản thân mình, những gì ta thực sự muốn, thực sự sợ, thực sự chưa hiểu về mình.
Sự tò mò hướng vào những thứ đó không chỉ vô hại. Nó là thứ làm cho cuộc đời trở nên rộng hơn, sâu hơn, và đáng sống hơn. Còn sự tò mò hướng vào drama của người khác chỉ làm cho cuộc đời ta nhỏ lại, từng scroll một.
Não người không bị phá hỏng vĩnh viễn. Sự chú ý giống như cơ bắp, bị teo lại vì không dùng nhưng có thể tập lại. Những người thực sự thử thay đổi, dù chỉ dành ra nửa tiếng mỗi ngày để đọc sách hay nghe nhạc mà không có màn hình thứ hai, đều nói một điều giống nhau: sau vài tuần, niềm vui từ những thứ chậm và sâu bắt đầu quay trở lại. Và cùng với nó, cảm giác rằng cuộc sống của mình đang thực sự thuộc về mình.
—
Bao lâu rồi bạn chưa ngồi yên, không điện thoại, không màn hình, và chỉ để đầu óc đi đâu thì đi? Bao lâu rồi bạn chưa đọc một trang sách và thực sự ở đó? Bao lâu rồi bạn chưa xem một bộ phim và, khi màn hình tắt, ngồi thêm vài phút trong bóng tối để cảm xúc lắng xuống?
Đó là những khoảnh khắc tạo nên chiều sâu của một cuộc đời. Chúng không to lớn, không viral, không ai biết đến ngoại trừ bạn. Nhưng chính chúng là thứ bạn sẽ nhớ đến khi đã già. Không phải số lượng reels đã xem. Không phải bao nhiêu drama đã theo dõi.
Ta không cần biết nhiều về cuộc đời người khác. Ta cần biết nhiều hơn về cuộc đời của chính mình, thứ duy nhất ta thực sự có thể sống, thay đổi, và chịu trách nhiệm.
Để lại một bình luận