Có một buổi chiều tối mấy năm trước, trước cả cái đợt mùa dịch COVID hoành hành ở Sài Gòn, tôi ngồi trong hành lang bệnh viện Nguyễn Trãi, khoảng 4 giờ, ánh sáng vàng nhạt lọc qua cửa kính cứ như chưa lau từ năm ngoái, và tôi nhìn một ông cụ nằm trên cáng chờ xét nghiệm. Ông không nhìn lên trần, không nhìn điện thoại, cũng không ngủ. Ông chỉ nhìn vào tay mình, thứ gì đó ở đó mà chắc có lẽ chỉ mỗi ông cảm nhận được được.
Đợt chăm người thân trong bệnh viện tôi cũng hay trò chuyện với các cô y tá cho đỡ buồn, có cô từng nói với tôi, rằng điều hối tiếc lớn nhất của những người nằm trong phòng ICU ( phòng chăm sóc đặc biệt dành cho bệnh nhân nguy kịch ), kể cả người trẻ lẫn người già, không phải là tiếc vì không học hành tử tế, không phải tiếc vì bỏ lỡ một mối tình hay sai một quyết định kinh doanh nào đó. Họ tiếc vì chưa đi Đà Lạt một lần vào mùa hoa dã quỳ. Vì có một quán bún nghe nói ngon từ mấy năm nay mà chưa kịp ghé. Vì có một buổi sáng thứ Bảy nào đó, nhìn ra cửa sổ thấy trời đẹp, rồi vẫn chọn ngồi xuống làm việc. Nghe cứ như cô ta từng đọc ở đâu đó trên mạng, nhưng lần này thì không, tôi cảm nhận được những điều đó rõ mồn một, đặc biệt là khi ở nơi này, vào thời điểm này.
Họ không tiếc những thứ vĩ đại. Họ tiếc những buổi chiều bình thường mà họ đã không sống. Tôi cứ nghĩ mãi về điều đó cả những năm sau này.
Người ta hay gọi tuổi trung niên là khủng hoảng, như thể nó ập đến một ngày nào đó bỗng nhiên, như sóng thần, như tai nạn. Thật ra thì không phải vậy. Nó đến từ từ, nhẹ như bụi bám vào cánh quạt, không ai để ý cho đến khi quạt quay thì bụi bay ra khắp phòng. Không có một buổi sáng nào người ta thức dậy rồi tự nhiên thấy cuộc đời nhạt. Nó tích lũy qua từng tháng, từng năm, từng cái “thôi để hôm khác” nhỏ nhặt mà mình không đếm.
Cái đầu tiên mà người ta mất là ngưỡng cảm xúc thấp. Hồi hai mươi mấy tuổi, một tô bún bò buổi sáng đủ để làm cả ngày tốt hơn. Cà phê sữa đá buổi chiều với bạn bè có thể là đủ để thấy cuộc đời ổn. Một bài nhạc mới nghe lần đầu có thể khiến người ta ngồi replay đến khuya mà không cần lý do. Cái ngưỡng đó thấp nên niềm vui thì rẻ, dễ kiếm, không cần nhiều. Rồi tuổi tăng, ngưỡng tăng theo. Chả phải vì người ta trở nên khó tính hay vô ơn, mà vì cái não này nó đã được biết rồi. Nó đã biết tô bún bò là gì, đã biết chuyến du lịch Phú Quốc là gì, đã biết cảm giác yêu lần đầu là gì. Một khi đã biết rồi, muốn đạt lại cùng cảm giác thì phải đẩy cao hơn, xa hơn, tốn kém hơn. Sinh học gọi đó là habituation. Người bình thường gọi đó là chán, hay tầm thường hoá.
Ăn nhiều, không còn ngon. Chơi nhiều, không còn vui. Xem nhiều phim, thấy plot nào cũng quen, twist nào cũng đoán được. Đây không phải bi quan, đây chính là cơ chế. Có một cái ẩn dụ mà tôi nghĩ nó chuẩn hơn bất cứ cái gì người ta thường dùng để giải thích chuyện này: cái game này vốn chỉ được thiết kế để chơi đến 30 tuổi. Thời tiền sử, con người hiếm khi sống qua ba mươi. Cái cơ thể này, cái não này, cái hệ thống cảm xúc này, được tạo ra để phục vụ khoảng thời gian đó, sau đó rồi thôi. Bao nhiêu tinh hoa của đời sống, từ tình yêu đầu đời đến cái cảm giác lần đầu được tự do, từ niềm vui thuần túy của đứa trẻ lớn lên đến cái háo hức của người trẻ trước cả thế giới, tất cả được nén vào khoảng thời gian đó. Sau cột mốc ấy, cái nhà phát hành không tung thêm bản cập nhật nào nữa, ít nhất là đến thời điểm tôi viết bài này, mọi người xung quanh, kể cả tôi, đều chưa được cập nhật.
Phần còn lại của cuộc đời, thứ mà y học hiện đại cố kéo dài thêm bốn năm mươi năm, vốn không nằm trong thiết kế ban đầu. Thế nên những gì xảy ra từ 35 tuổi trở đi, khủng hoảng giữa đời, gánh nặng gia đình, cơn sốt kiếm tiền tỷ, ly hôn rồi tái hôn rồi tranh gia sản, đó đều là những màn chơi phụ mà con người tự bày ra để lấp đầy khoảng thời gian còn lại. Không ai viết sẵn kịch bản cho những thứ này. Mỗi người tự viết lấy, rồi tự chơi, rồi tự chịu hết quả. Cái bi kịch không phải là tuổi trung niên tự nó có. Cái bi kịch là không ai báo trước điều đó, nó hiển nhiên phải xảy ra.
Nhưng cái làm cho tuổi trung niên thực sự trở nên nặng nề hơn tất cả, không phải cơ thể mỏi mệt hay áp lực công việc hay con cái nheo nhóc, mà là cái kho ký ức rỗng. Người ta hay đọc câu này mà bỏ qua: rằng đến tuổi trung niên, người ta sống tiếp được chẳng qua là nhờ bấu víu vào chút ký ức ít ỏi còn sót lại. Nghe có vẻ buồn, nhưng đây không phải câu than thở, đối với Hùng là một sự cảnh báo.
Ký ức là vốn liếng. Nó không được phát miễn phí cho ai đang thở. Nó cần được tích lũy, cần thời gian, cần sự hiện diện thật sự, cần dám sống. Hai mươi tuổi thích đi đây đó nhưng tiết kiệm nên không đi. Ba mươi tuổi thích chơi guitar nhưng phải tăng ca nên bỏ. Hai lăm tuổi muốn học nhiếp ảnh nhưng sếp giao dự án nên thôi. Mỗi cái thôi đó là một trang ký ức không được viết.
Đến gần bốn mươi tuổi, ngồi nhìn lại, cái kho đó trống. Không phải trống theo nghĩa không có gì, mà trống theo nghĩa những thứ trong đó không phải là thứ mình chọn. Đầy những cuộc họp, đầy những deadline, đầy những lần nuốt giận vì sếp, đầy những buổi tối kẹt xe mà trong đầu chỉ nghĩ ngày mai phải làm gì. Đó không phải ký ức. Đó là lịch sử của một người đã sống cho người khác suốt hai mươi năm.
Những lúc hiện tại không đủ để cung cấp niềm vui, người ta bơi ngược vào quá khứ, tìm lại cái cảm giác hồi hai mươi mấy tuổi đi Đà Lạt lần đầu trong cái lạnh tháng Giêng, hay cái buổi tối hát karaoke đến 3 giờ sáng với bạn bè mà không nghĩ ngày mai là thứ Hai. Nhưng nếu cái kho đó rỗng thì bơi về đâu.
Rồi thân xác cũng bắt đầu lên tiếng theo những cách khó chịu. Không phải kiểu đột ngột ngã bệnh, mà là từng cái nhỏ: buổi sáng dậy thấy lưng cứng hơn hôm qua một chút, leo cầu thang mà tim đập nhanh hơn ngày trước, ngồi lâu một chút thì vai gáy bắt đầu ưa phàn nàn. Không đến mức đau đớn, nhưng đủ để nhắc nhở mỗi ngày rằng cơ thể này không còn miễn phí nữa. Nó đang tính lãi từng ngày, và có ngày sẽ đòi hóa đơn. Còn áp lực theo kiểu chỉ người trung niên mới thật sự hiểu: trên có già dưới có trẻ, mỗi ngày thở thôi đã thấy không kịp rồi. Cha mẹ bắt đầu già, cần người lo. Con còn nhỏ, cần tiền học. Sếp trẻ hơn mình vài tuổi nhưng lên chức trước. Đứa em học sau ra trường đã mua nhà. Cái cảm giác bị kẹp ở giữa, không phải vì yếu kém, mà đơn giản là vì đang đứng đúng cái vị trí mà cuộc đời bẻ nặng nhất.
Người ta không dừng lại để cảm nhận niềm vui khi đang chạy để không bị rớt lại phía sau.
Hồi nhỏ xem phim Na Tra, thấy mình là Na Tra, đứa trẻ ngang ngược có sức mạnh phi thường chống lại cả thiên đình. Lớn lên một chút, thấy mình là Thân Công Báo, người có tài thật sự nhưng bị thời thế và tiểu nhân vùi dập, oan uổng mà không kêu được ai. Rồi đến một độ tuổi nào đó, nhìn lại bộ phim và nhận ra sự thật: không phải Na Tra, không phải Thân Công Báo. Xét theo tỉ lệ dân số thật sự, chúng ta chỉ là những dân làng vô danh ở bến Trần Đường. Những người đứng ở bờ sông nhìn lên trời thấy chư thần đánh nhau, rồi về nhà ăn cơm, lo chuyện thuế má, lo con cái học hành, lo mùa màng năm nay có được không. Không phải anh hùng. Không phải kẻ bị oan. Chỉ là người bình thường đang sống một cuộc đời bình thường trong một thế giới mà hầu hết mọi người đều như vậy.
Một khi nhận ra điều này, nó hơi khó chịu một lúc. Nhưng thật ra nó là thứ giải phóng nhất. Khi còn tưởng mình là Na Tra, người ta sẽ thấy bực bất cứ khi nào cuộc đời không đối xử với mình như một Na Tra. Khi còn tưởng mình là Thân Công Báo, người ta dành hết năng lượng để ấm ức về những bất công mà thật ra chỉ là luật chơi thông thường mà ai cũng chịu. Nhưng khi biết mình chỉ là dân làng ở bến Trần Đường, người ta bắt đầu sống đúng cái cuộc đời mình thực sự đang có, thay vì cuộc đời mà mình tưởng mình nên có.
Niềm vui của tuổi trung niên, suy cho cùng, là việc học cách chấp nhận rằng miếng kẹo cao su này đã nhạt rồi. Đừng nhai mãi với hy vọng nó sẽ ngọt trở lại, đừng đổ lỗi cho chiếc kẹo, và cũng đừng ngồi tiếc cái hồi nó còn ngọt. Khi nó còn ngọt, mình đã tận hưởng, chuyện đó đã xong. Điều còn lại là để ý xem quanh mình còn có gì không. Vì đôi khi, nếu chịu nhìn, vẫn còn những miếng kẹo khác. Không ngọt như hồi hai mươi tuổi, không thể ngọt như vậy được nữa, nhưng theo một cách khác, nó vẫn có vị của mình.
Những người nằm trong phòng ICU mà y tá kể với tôi, hối tiếc lớn nhất của họ không phải là những gì vĩ đại. Chỉ là một chuyến đi chưa đi, một bữa ăn ngon chưa kịp ăn, một buổi sáng rảnh mà họ đã không dám nghỉ. Những thứ nhỏ, rất nhỏ, đến mức người ta hay hoãn lại vì nghĩ rằng lúc nào cũng có thể làm.
Mà cánh cửa phòng ICU có chờ ai bao giờ.
Để lại một bình luận