Đội bóng thiếu lâm - Bản hùng ca của những kẻ thất bại

Nếu phải chọn một cột mốc mang tính biểu tượng, đánh dấu sự chuyển mình vĩ đại nhất trong sự nghiệp của Châu Tinh Trì, đưa ông từ vị thế một "vua hài" của khu vực vươn lên tầm vóc một quái kiệt điện ảnh mang tính toàn cầu (auteur), thì đó chắc chắn phải là năm 2001 với kiệt tác Đội bóng Thiếu Lâm (Shaolin Soccer). Tác phẩm này không chỉ đơn thuần là một bộ phim hài hành động; nó là một cú sút bạo liệt phá vỡ mọi lằn ranh giới hạn của trí tưởng tượng, xé toạc bầu không khí ảm đạm, ngột ngạt của điện ảnh Hồng Kông thời kỳ hậu khủng hoảng. Để thấu hiểu tường tận sức mạnh kinh hoàng và tầm ảnh hưởng sâu rộng của tác phẩm này, ta phải nhìn lại những năm 2000, đặt nó vào đúng tọa độ của bối cảnh lịch sử đầy rẫy những biến động.

Để thấu hiểu trọn vẹn giá trị của kiệt tác này, ta cần đi về đầu những năm 2000, nền điện ảnh Hương Cảng hùng mạnh một thời đang đứng chênh vênh bên bờ vực thẳm. Sau cú sốc trao trả về Trung Quốc đại lục năm 1997, kéo theo đó là sự hoang mang về bản sắc, cộng hưởng với cuộc khủng hoảng tài chính châu Á tàn khốc và nạn vi phạm bản quyền hoành hành như một khối u ác tính, một nền công nghiệp từng được xưng tụng là "Hollywood của phương Đông" lâm vào cảnh chợ chiều điêu tàn, thoi thóp. Các rạp chiếu phim vắng bóng khán giả, những con phố từng nghẹt thở bởi các biển quảng cáo phim đầy màu sắc nay chỉ còn lại sự đìu hiu, lạnh lẽo. Dòng phim võ thuật truyền thống - niềm tự hào và là xương sống của điện ảnh Hồng Kông suốt nhiều thập kỷ - đã đi vào lối mòn bế tắc, lặp lại những khuôn sáo cũ kỹ đến mức nhàm chán. Trong khi đó, các bộ phim xã hội đen cũng đã đánh mất thứ hào quang lãng mạn, bi tráng của thập niên 80. Giữa bức tranh xám xịt và đầy tuyệt vọng ấy, Châu Tinh Trì đã âm thầm dành ra ba năm trời ròng rã, dốc cạn tâm huyết, uy tín và chấp nhận những rủi ro tài chính khổng lồ để thai nghén Đội bóng Thiếu Lâm. Và sự liều lĩnh đến mức cực đoan, bất chấp mọi lời can ngăn đó đã tạo nên một cơn địa chấn thực sự.

Với doanh thu khổng lồ lên tới 60.7 triệu HKD, Đội bóng Thiếu Lâm không chỉ phá vỡ mọi tiền lệ, thiết lập một kỷ lục phòng vé vô tiền khoáng hậu tại thời điểm đó, mà còn tự tay trục vớt cả một nền điện ảnh đang chìm đắm trong bế tắc. Bộ phim như một mũi tiêm adrenaline cực mạnh đâm thẳng vào trái tim đang thoi thóp của công nghiệp điện ảnh Hương Cảng. Sức công phá của nó không chỉ dừng lại ở mặt thương mại mà còn càn quét lễ trao giải Kim Tượng lần thứ 21 với 7 tượng vàng danh giá. Trong đó, một khoảnh khắc lịch sử đã được ghi nhận: lần đầu tiên, một bộ phim hài và một diễn viên hài đã vinh quang ẵm trọn cả hai giải thưởng cao quý nhất: Đạo diễn xuất sắc nhất và Nam diễn viên chính xuất sắc nhất. Châu Tinh Trì đã tự tay vạch ra một lằn ranh rõ rệt, vĩnh viễn bước vào điện thờ của những huyền thoại điện ảnh, chứng minh một cách đanh thép rằng hài kịch không chỉ là thứ trò mua vui rẻ tiền, hời hợt mà là một nghệ thuật phản ánh sâu sắc bi kịch nhân sinh, mang đậm tính xã hội.

Vượt lên trên những giải thưởng hay doanh thu hào nhoáng, sức mạnh cốt lõi, thứ làm nên DNA vĩnh cửu của Đội bóng Thiếu Lâm nằm ở sự thăng hoa tột đỉnh, bước vào giai đoạn viên mãn của triết lý Mo Lei Tau (Vô li đầu). Khởi thủy, vào những năm 90, Mo Lei Tau chỉ được xem là những mảng miếng hài hước phi logic, trò chơi chữ lắt léo, những màn tấu hài cường điệu bằng ngôn ngữ hình thể và sự phá vỡ bức tường thứ tư (breaking the fourth wall) để chọc cười tầng lớp khán giả bình dân. Nhưng đến Đội bóng Thiếu Lâm, Châu Tinh Trì đã mài giũa, nâng tầm khái niệm này thành một ma trận điện ảnh "vô lý nhưng thuyết phục". Ý tưởng điên rồ về việc ghép nối hai thực thể dường như không thể dung hòa, thuộc về hai thái cực văn hóa hoàn toàn khác biệt: võ thuật Thiếu Lâm (đại diện cho sự tĩnh tại, thiêng liêng, triết lý thiền tông và thần thánh, cổ truyền phương Đông) và bóng đá hiện đại (đại diện cho sự cuồng nộ, tính đại chúng, ganh đua khốc liệt và luật lệ thực dụng của phương Tây) là một nước đi mang đậm chất thiên tài. Dưới bàn tay nhào nặn tài tình của ông, những triết lý thiền tông sâu sắc và những ngón đòn tuyệt kỹ không còn bị giam cầm trong bốn bức tường u tịch, phủ bụi thời gian của võ lâm trung nguyên. Chúng được giải phóng rực rỡ, bùng nổ sức mạnh trên mặt cỏ xanh của sân vận động thể thao, tạo nên một cuộc cách mạng văn hóa pop chưa từng có tiền lệ, khiến giới mộ điệu toàn cầu phải ngỡ ngàng.

Bi kịch của những con người thất bại bên lề xã hội

Xuyên suốt sự nghiệp của mình, Châu Tinh Trì chưa bao giờ, và sẽ không bao giờ lãng phí khung hình để ca ngợi những người hùng sinh ra đã ngậm thìa vàng, những thiên tài xuất chúng không tì vết hay những bậc đại hiệp áo trắng không vướng bụi trần. Điện ảnh của ông là một bản thánh ca đầy xót xa nhưng bi tráng, dành trọn vẹn sự tôn vinh cho những kẻ dưới đáy xã hội (underdog) - những con người nhỏ bé bị băm vằm, nghiền nát bởi guồng quay tàn khốc của hiện thực cơm áo gạo tiền. Trong Đội bóng Thiếu Lâm, triết lý nhân sinh ấy được cô đặc, kết tinh lại qua một câu thoại kinh điển, tạc vào lịch sử điện ảnh và trở thành kim chỉ nam cho hàng triệu người: "Làm người mà không có ước mơ, thì khác gì con cá khô ướp muối?" (做人如果沒夢想，同條鹹魚有咩分別呀).

Sáu sư huynh đệ Thiếu Lâm hiện lên không phải là những cao thủ võ lâm đang ngạo nghễ đứng trên đỉnh cao danh vọng, được người đời sùng bái. Trái lại, xuyên qua lăng kính hài hước trào phúng, họ hiện lên chân thực như những phế nhân bị thời đại tư bản chủ nghĩa tàn khốc đào thải. Họ là những mảnh đời lạc lõng, bơ vơ, bất lực trong việc thích nghi với nhịp sống đô thị cuồng quay, vô tình và thực dụng đến tàn nhẫn. Châu Tinh Trì đã khéo léo diễn đạt sự tha hóa của xã hội hiện đại qua từng bức chân dung đầy tính bi kịch, được che lấp dưới lớp vỏ bọc hài hước cường điệu, khiến khán giả đang cười ngặt nghẽo bỗng chốc phải rơi nước mắt xót xa.

Ngũ sư đệ A Sing (Cước kim cang) - nhân vật trung tâm dẫn dắt câu chuyện - bề ngoài là một gã lang thang nhặt ve chai rách rưới, sống vất vưởng qua ngày bằng những đồng tiền lẻ. Thế nhưng, đằng sau vẻ ngoài thảm hại, lem luốc ấy, anh ta lại mang trong mình một niềm tin mãnh liệt, ngây thơ đến mức điên rồ về việc dùng võ thuật Thiếu Lâm để "cải thiện cuộc sống nhân loại". A Sing chính là ngọn lửa mỏng manh nhưng kiên cường chưa bị dập tắt, là kẻ mộng mơ cuối cùng sót lại, lĩnh ấn tiên phong đi gõ cửa, đánh thức những "con cá khô" đang thối rữa, đang mòn mỏi chấp nhận số phận hẩm hiu trong những ngóc ngách tăm tối nhất của thành phố.

Hãy nhìn vào cuộc sống bi kịch của Đại sư huynh (Thiết đầu công). Sở hữu cái đầu cứng như thép qua nhiều năm khổ luyện, nhưng cuối cùng anh ta lại dùng tuyệt học ấy để làm gì? Để hèn nhát chịu đựng sự sỉ nhục của gã quản lý hộp đêm khốn nạn, cúi đầu để bị đập những chai bia vỡ nát vào đầu không thương tiếc, chỉ đổi lấy một công việc quét dọn hèn mọn, một chén cơm bố thí qua ngày để nuôi sống gia đình. Cảnh chai bia đập vào đầu anh không vỡ vì uy lực của Thiết đầu công, mà bởi vì lòng tự trọng của người đàn ông ấy đã vỡ vụn, nát tươm từ lâu dưới áp lực sinh tồn.

Trường hợp của Nhị sư huynh (Xoay người đón gió) cũng thê thảm không kém. Người từng sở hữu đôi chân bách phát bách trúng, nay lại đang khom lưng rửa núi chén đĩa trong một nhà hàng tồi tàn, hôi hám. Anh ta vật lộn, ngập ngụa trong đống rác rưởi và nước thải, bị trói buộc bởi nỗi ám ảnh rụng tóc bói hói và những căn bệnh thời đại, tuyệt vọng đến mức đánh mất hoàn toàn lý tưởng.

Nhân vật Tam sư huynh (Thiết bố sam) phác họa một cách châm biếm, chua cay về sự giả tạo, rỗng tuếch của giới văn phòng hiện đại. Hàng ngày khoác lên mình bộ vest, đeo kính trí thức, ôm điện thoại giả vờ gắt gỏng bàn chuyện chứng khoán, dự án hàng triệu đô la, nhưng thực chất anh ta chỉ là một kẻ vô danh tiểu tốt, một con nợ mạt rệp bị bủa vây. Anh ta dùng lớp vỏ bọc hào nhoáng ảo tưởng ấy để tự huyễn hoặc bản thân, che đậy sự thảm hại tận cùng, nhẫn tâm chối bỏ bản ngã võ học và tự dối gạt chính linh hồn mình.

Hình tượng Tứ sư huynh (Cầm nã thủ) là một màn tri ân (homage) sâu sắc, tinh tế và đầy cảm xúc gửi đến huyền thoại Lý Tiểu Long, thông qua diễn xuất xuất thần của Trần Quốc Khôn. Tuy nhiên, thay vì hô phong hoán vũ, anh lại đang sống héo mòn, tiều tụy trong một khu tập thể chật chội, đối mặt với sự thất nghiệp triền miên và không có nổi một chốn dung thân tử tế. Sự bế tắc, nét điên loạn trong ánh mắt của anh là tiếng thở dài đầy chua xót cho sự tàn lụi, mai một của dòng phim võ thuật truyền thống trong thời đại mới. (Hậu trường cũng ghi nhận, sự phát hiện ra Trần Quốc Khôn của Châu Tinh Trì là một cái duyên kỳ lạ, khi chàng trai trẻ đang làm biên đạo múa này có gương mặt giống hệt Lý Tiểu Long đến mức khó tin).

Và cuối cùng, Lục sư huynh (Phi thiên đồn) mắc kẹt trong bi kịch của thân hình béo phì ục ịch. Đó là hệ lụy của hội chứng ăn uống vô độ để trốn tránh thực tại, giải tỏa tâm lý căng thẳng, dẫn đến việc bị xã hội miệt thị ngoại hình (body shaming) tàn nhẫn. Căn bệnh đã tước đoạt đi của anh sự tự tin, lòng kiêu hãnh và sự nhẹ bén, thanh thoát của khinh công tuyệt đỉnh năm nào.

Nếu chỉ nhìn bề ngoài, đó là một giải đấu, nhưng sâu thẳm bên trong, cuộc hành trình từ bỏ vũng bùn lầy, dũng cảm cởi bỏ bộ quần áo rách rưới quen thuộc để khoác lên mình chiếc áo thi đấu của họ không đơn thuần là một giải đấu thể thao tranh cúp. Đó là một cuộc kháng chiến đẫm máu, mồ hôi và nước mắt để giành lại nhân phẩm đã mất. Khi sáu con người ấy hiên ngang đứng trên sân cỏ, hợp lực thi triển những tuyệt học đã bị lãng quên, đối đầu trực diện với sự cường bạo, họ không chỉ đang chơi một trò chơi. Mỗi cú sút uy lực, mỗi đường chuyền sắc lẹm là một đòn thù giáng trả vào sự bất công của số phận, là tiếng thét phẫn nộ khẳng định sự tồn tại rực rỡ, kiêu hãnh của những tâm hồn từng bị chà đạp và coi là đồ phế thải.

Cái bắt tay cuối cùng của Tinh Gia và Ngô Mẫn Đạt

Nếu xem sự nghiệp điện ảnh đồ sộ của Châu Tinh Trì là một bức tranh thủy mặc tuyệt bích, trải dài qua nhiều thập kỷ, thì nam diễn viên Ngô Mẫn Đạt chính là những nét cọ điểm nhãn không thể vắng mặt, là linh hồn song hành. Mối quan hệ tương sinh tương khắc, sự tung hứng nhịp nhàng, ăn ý đến từng nhịp thở giữa họ đã tạo nên một kỷ nguyên vàng son kéo dài từ thập niên 90, định hình lại toàn bộ thể loại hài kịch Hồng Kông. Và trong bối cảnh đó, Đội bóng Thiếu Lâm mang một ý nghĩa lịch sử cực kỳ đặc biệt, một vết cứa đẫm nước mắt đối với những người yêu mến bộ đôi huyền thoại này: Đây là tác phẩm cuối cùng, khép lại vĩnh viễn sự hợp tác vô tiền khoáng hậu giữa hai tượng đài trên màn ảnh rộng.

Nhân vật huấn luyện viên Phong "Thiết cước" do Ngô Mẫn Đạt thủ vai hoàn toàn không phải là một nhân vật phụ chỉ để chọc cười, mua vui. Ngược lại, ông là một trong những nhân vật sở hữu chiều sâu bi kịch đáng sợ, u tối và ám ảnh nhất trong toàn bộ vũ trụ điện ảnh Châu Tinh Trì. Ngay từ những giây phút mở màn căng thẳng, bộ phim đã ném khán giả vào một quá khứ tăm tối năm 1981. Phong - khi đó là một cầu thủ lừng danh đang đứng trên đỉnh cao danh vọng, được mệnh danh là "Bàn chân vàng" vạn người săn đón - vì lòng tham lam nhất thời và sự nông nổi tuổi trẻ đã bán rẻ đạo đức thể thao. Ông nhận tiền hối lộ, cố tình đá hỏng quả phạt đền quyết định để rồi phải trả giá đắt: bị đám côn đồ do chính kẻ thuê mướn mình đánh gãy chân tàn phế. Trái ngược với sự nghiệp tiêu tàn, tương lai sụp đổ hoàn toàn của Phong, kẻ gài bẫy ông là Hùng Bá (do nam diễn viên gạo cội Tạ Hiền hóa thân cực kỳ sắc lạnh) lại phất lên như diều gặp gió. Hùng Bá trở thành chủ tịch Liên đoàn Bóng đá quyền uy tối thượng, trắng trợn thao túng mọi luật lệ, trở thành hiện thân hoàn hảo cho sự thối nát, nham hiểm và tha hóa tận cùng của nền thể thao chạy theo sức mạnh của kim tiền.

Gánh chịu nỗi oan khuất thấu trời xanh, hai mươi năm ròng rã trôi qua, Phong sống lây lất, tủi nhục như một con chó hoang không nhà. Ông phải quỳ gối lau giày cho chính kẻ thù đã hãm hại mình, nhặt nhạnh sống bằng những đồng tiền lẻ bố thí, và phải cay đắng mỉm cười xun xoe, nhẫn nhục chịu đựng sự giẫm đạp trong nỗi nhục nhã ê chề. Ánh mắt vỡ nát, cái rùng mình sụp đổ cơ đồ của Ngô Mẫn Đạt khi nhận ra mình đã bị Hùng Bá lừa dối, coi như con rối thao túng suốt hai thập kỷ là một khoảnh khắc diễn xuất bậc thầy, chạm đến tận cùng cảm xúc khiến người xem nghẹn đắng. Khoảnh khắc ấy, không còn một nét hài cường điệu quen thuộc nào làm nên tên tuổi ông, mà chỉ còn lại nỗi đau đớn tột cùng, sự tuyệt vọng và uất hận của một người đàn ông bị tước đoạt trắng trợn toàn bộ kiêu hãnh và danh dự.

Cuộc gặp gỡ định mệnh với gã ve chai A Sing giữa ngã tư đường phố tấp nập không chỉ là điểm tựa vững chắc cứu rỗi sáu sư huynh đệ Thiếu Lâm, mà còn là chiếc phao cứu sinh duy nhất vớt lấy linh hồn đã chết từ lâu của Phong. Xuyên suốt quá trình rèn giũa khắc nghiệt, huấn luyện đội bóng kỳ dị mang tên Thiếu Lâm này, Phong không chỉ đơn thuần dạy họ luật lệ, chiến thuật hay đội hình bóng đá. Thẳm sâu bên trong, ông đang mượn đôi chân, mượn nhiệt huyết của họ để viết tiếp giấc mơ đã gãy nát, dang dở của chính mình. Trận chung kết sinh tử, không khoan nhượng đối đầu với Đội Ma Quỷ tàn bạo của Hùng Bá chính là phiên tòa phán xét cuối cùng của định mệnh. Khi tiếng còi mãn cuộc vang lên, A Sing cùng đồng đội giương cao chiếc cúp vô địch, nụ cười của Phong "Thiết cước" rạng rỡ không chỉ là niềm vui sướng của chiến thắng vinh quang. Hơn thế nữa, đó là sự giải thoát thanh thản tột cùng của một kẻ mang danh hàm oan đã hoàn thành xuất sắc nghi lễ chuộc tội vĩ đại nhất đời mình, rũ bỏ hoàn toàn lớp bùn nhơ của quá khứ dơ dáng.

Cái ôm thật chặt, nụ cười rạng rỡ mãn nguyện và sự thấu hiểu vô ngôn giữa A Sing và Phong trên màn ảnh vô tình lại là lời từ biệt tuyệt mỹ nhất, trọn vẹn và xúc động nhất mà Châu Tinh Trì và Ngô Mẫn Đạt dành cho nhau. Hình ảnh họ sát cánh bên nhau, bất chấp gian khổ vực dậy nhau từ vũng bùn lầy sâu thẳm trong Đội bóng Thiếu Lâm sẽ mãi mãi là khúc thiên thu bất diệt, là biểu tượng trường tồn cho tình huynh đệ vĩnh cửu của điện ảnh châu Á.

CGI & tư duy hành động bất hủ

Sẽ là một thiếu sót vô cùng nghiêm trọng, thậm chí là góc nhìn thiển cận, nếu ca ngợi Đội bóng Thiếu Lâm mà bỏ qua tầm nhìn mang tính cách mạng về mặt thị giác và kỹ xảo điện ảnh. Quay ngược về đầu thế kỷ 21, kỹ xảo máy tính (CGI) tại khu vực châu Á, đặc biệt là ở Hồng Kông, vẫn còn đang chập chững ở mức sơ khai, thường bị giới phê bình và khán giả chê bai vì sự chắp vá gượng gạo, giả tạo. Nhưng Châu Tinh Trì, với tư duy của một kẻ tiên phong không ngại rủi ro, đã đi nước cờ táo bạo khi quyết định hợp tác toàn diện với Centro Digital (studio danh tiếng từng làm nên thành công vang dội của bom tấn Phong Vân 1998) để tạo ra một thứ ngôn ngữ điện ảnh hoàn toàn mới mẻ, mang tính đột phá. Đó là sự dung hợp hoàn hảo, nhuần nhuyễn đến kinh ngạc giữa kỹ thuật võ thuật biểu diễn truyền thống với dây cáp (wire-fu), các nguyên tắc vật lý phi logic cường điệu và phong cách hình ảnh bạo liệt đặc trưng của Anime/Manga Nhật Bản.

Sức ảnh hưởng sâu sắc, không thể chối cãi của bộ manga thể thao huyền thoại Captain Tsubasa và bom tấn shounen bùng nổ Dragon Ball in đậm nét trong từng khung hình, từng pha hành động gay cấn của bộ phim. Trước Đội bóng Thiếu Lâm, chưa từng có một nhà làm phim nào dám nghĩ đến, chứ đừng nói đến việc thực hiện thành công việc trực quan hóa sức mạnh nội công thâm hậu trên mặt cỏ sân vận động một cách bạo liệt, mãn nhãn đến thế. Dưới góc máy, quả bóng không còn là một vật thể thể thao bằng da vô tri vô giác đơn thuần; dưới chân các cao thủ Thiếu Lâm, nó biến ảo thành một quả cầu lửa rực cháy ma sát dữ dội với không khí, một vũ khí hủy diệt cày xới nát bươm mặt cỏ, bẻ cong xà ngang bằng sắt thép kiên cố và xé toạc mạng lưới thành từng mảnh vụn tung bay trong gió.

Bằng một thứ ngôn ngữ điện ảnh đột phá, góc máy điêu luyện của đạo diễn hình ảnh Quan Bách Huyên kết hợp nhịp nhàng cùng tư duy chỉ đạo võ thuật sắc lẹm, không khoan nhượng của bậc thầy Trình Tiểu Đông đã thẳng tay xé bỏ, chà đạp mọi quy tắc vật lý thông thường. Cảnh A Sing tung cú sút kim cang bão táp cuốn phăng cả thân hình thủ môn đối phương, Nhị sư huynh phi thân xoay người tạo lốc xoáy kinh hoàng trên không trung, hay Lục sư huynh bay lơ lửng nhẹ như lông hồng ngậm quả bóng đều được quay với nhịp độ cắt dựng (editing) chớp nhoáng, dứt khoát. Việc sử dụng điêu luyện hiệu ứng slow-motion (quay chậm) để đặc tả sức mạnh, xen kẽ với fast-forward (tua nhanh) tạo ra những cú nổ thị giác kinh hoàng, mang đến cho người xem cảm giác choáng ngợp về một uy lực tuyệt đối. Đặc biệt, khoảnh khắc xuất hiện của Tứ sư huynh (Trần Quốc Khôn) khoác trên mình bộ trang phục vàng sọc đen kinh điển, với những động tác bắt bóng thủ môn tái hiện y hệt, chuẩn xác từng milimet tư thế triệt quyền đạo của huyền thoại Lý Tiểu Long, là một sự tri âm xuất thần khiến hàng triệu con tim đam mê võ thuật phải thổn thức, rưng rưng vì quá xúc động.

Bên cạnh yếu tố kỹ xảo hình ảnh, thiết kế âm thanh (sound design) và phần âm nhạc gốc (original score) đóng một vai trò tối quan trọng, như một chất xúc tác đẩy cảm xúc khán giả lên đỉnh điểm. Nhạc phim là sự pha trộn kỳ lạ nhưng mê hoặc giữa âm hưởng dàn nhạc giao hưởng phương Tây hoành tráng (orchestral) và những giai điệu ngũ cung u hoài, hùng tráng đặc trưng của nhạc cụ dân tộc Trung Hoa. Mỗi khi A Sing vận công, âm thanh tiếng gió rít, tiếng cọ xát của cơ bắp tạo nên một bầu không khí nghẹt thở. Đỉnh cao của thiết kế âm nhạc là trường đoạn trận chung kết, biến một trận bóng đá thành một chiến trường đẫm máu mang màu sắc sử thi. Sự xuất sắc vĩ đại của CGI trong bộ phim này, kết hợp cùng thứ âm nhạc bùng nổ ấy, hoàn toàn không nằm ở nỗ lực tuyệt vọng cố gắng tạo ra sự chân thực (photorealism) sao cho giống đời thực nhất. Ngược lại, sức mạnh vô song của nó nằm ở khả năng hiện thực hóa trí tưởng tượng bay bổng vô tận, bứt phá mọi giới hạn và có phần điên rồ của Châu Tinh Trì. Nó thiết lập một chuẩn mực mới, một lối đi riêng biệt chưa từng có, mở đường cho cơn bão kỹ xảo hoàn thiện và tinh vi hơn trong Tuyệt đỉnh Kungfu (Kung Fu Hustle) ba năm sau đó, và minh chứng hùng hồn với thế giới rằng người châu Á hoàn toàn có thể sử dụng công cụ công nghệ của phương Tây để kể những câu chuyện đậm chất phương Đông theo cách thức điên rồ nhất.

A Mai

Trong thế giới điện ảnh kỳ dị, đảo điên của Châu Tinh Trì, các mỹ nhân, nữ chính thường phải miễn cưỡng trải qua những cuộc "lột xác" đớn đau, tàn khốc về mặt hình tượng. Nhưng nhân vật A Mai do Triệu Vy thủ vai trong Đội bóng Thiếu Lâm lại vươn lên thành một trường hợp đặc biệt, một nét chấm phá mang tính cực đoan và bi tráng bậc nhất, thách thức mọi quy chuẩn khắt khe về cái đẹp đương thời.

Tại thời điểm phim bấm máy năm 2001, Triệu Vy đang chói sáng ở vị thế "quốc bảo" của màn ảnh Hoa ngữ, là nàng Tiểu Yến Tử vạn người mê, kiêu kỳ sau thành công vang dội càn quét toàn châu Á của bom tấn truyền hình Hoàn Châu Cách Cách. Nhưng Châu Tinh Trì đã thẳng tay vồ nát hình tượng ngọc nữ thanh tao vô giá ấy. Ông tàn nhẫn yêu cầu Triệu Vy phải hóa thân với một khuôn mặt đầy mụn nhọt, lở loét xấu xí tột độ, ăn mặc lôi thôi, bẩn thỉu và đỉnh điểm gây sốc là xuất hiện với cái đầu trọc lốc kinh điển ở hồi kết của phim. Quyết định táo bạo và có phần phũ phàng này đã ngay lập tức vấp phải sự giận dữ tột độ, phản ứng gay gắt từ nữ văn sĩ Quỳnh Dao - người đã có công lớn nhào nặn nên tên tuổi chói lọi của Triệu Vy. Quỳnh Dao cho rằng Châu Tinh Trì đã nhẫn tâm hủy hoại không thương tiếc hình tượng hoàn mỹ mà bà đã dày công xây dựng, cất công gìn giữ cho nữ diễn viên cưng của mình.

Nhưng vượt qua những lớp sóng tranh cãi bề nổi ồn ào ấy, chính sự tàn nhẫn ấy lại là chiếc chìa khóa vạn năng duy nhất mở ra linh hồn sâu thẳm, nhiều tổn thương của nhân vật A Mai. Cô hiện lên là hiện thân của sự mặc cảm tận cùng, là một cô gái làm bánh bao dạo bé nhỏ bị vùi dập thê thảm bởi những lời nhục mạ ác độc, sự chê bai tàn nhẫn về ngoại hình từ thế giới vô cảm xung quanh. Thế nhưng, điều kỳ diệu là ẩn sau thân hình nhỏ bé, co rúm và nhút nhát ấy lại tiềm tàng một nội lực kinh hồn, cô là một vị truyền nhân ẩn dật của bộ môn Thái Cực Quyền (Tai Chi) thâm sâu đoản bí. Cảnh quay A Mai dùng đôi bàn tay trần nhào nặn khối bột bánh bao dai nhách bằng những chiêu thức Thái Cực điêu luyện, lấy nhu chế cương, mượn lực đả lực, xoay chuyển càn khôn một cách uyển chuyển, thanh thoát là một trong những trường đoạn điện ảnh thi vị, giàu sức gợi triết lý và đẹp đẽ nhất của toàn bộ tác phẩm. Khung cảnh ấy đại diện cho triết lý tri hành hợp nhất cao siêu: Võ thuật tối thượng không phải lúc nào cũng ngự trị ở võ đường uy nghi, mà nó hiện diện thầm lặng trong những sinh hoạt bình dị, lam lũ nhất của đời sống cần lao.

Trong một thế giới đầy rẫy sự lọc lừa và giả dối, mối tình giữa gã nhặt ve chai A Sing và cô gái bán bánh bao A Mai không sa đà đi theo lối mòn của sự lãng mạn sáo rỗng, hoa mỹ giả tạo thường thấy trong phim tình cảm. Khởi nguồn, nó là sự đồng điệu rung lên mãnh liệt từ hai tâm hồn cô đơn, rách nát, bị thế giới hắt hủi và tàn nhẫn ruồng bỏ. Cặp giày rách bươm, vá víu chằng chịt mà A Mai tự tay nhẫn nại khâu lại cẩn thận cho A Sing không chỉ đơn thuần là món quà vật chất. Nó là chứng nhân thiêng liêng cho sự thấu hiểu sâu sắc, là nỗ lực vụng về để bù đắp tổn thương cho nhau. Trái tim của A Mai đã nát vụn thành trăm mảnh khi cố tình trang điểm lố bịch và bị A Sing vô tình từ chối thẳng thừng với câu nói sát thương "Chúng ta mãi là anh em tốt". Cô chọn cách cạo trọc đầu, giấu kín mình đi trong sự tổn thương tột độ và nước mắt. Nhưng trong khoảnh khắc sinh tử nhất của trận chung kết khốc liệt, khi Đội bóng Thiếu Lâm chỉ còn 7 người lây lất trên sân và đứng trước bờ vực bị tàn sát đẫm máu bởi Đội Ma Quỷ được tiêm doping cường hóa tàn độc, A Mai đã dũng cảm bước ra ánh sáng.

Cái đầu trọc lốc, sự bất chấp hiên ngang trước mọi ánh nhìn chế giễu ngỡ ngàng của đám đông khán giả, và tư thế đứng sừng sững, vững chãi trước khung thành của cô là bản tuyên ngôn mạnh mẽ nhất của lòng tự tôn, giải phóng bản ngã khỏi những định kiến. Bằng sức mạnh tĩnh tại, uyên thâm của Thái Cực Quyền, cô đã ngoạn mục hóa giải cú sút bão táp mang sức mạnh hủy diệt của tiền đạo Đội Ma Quỷ, nhẹ nhàng biến sức mạnh cuồng bạo ấy thành một cơn gió bay bổng nhẹ bẫng vô hại. Cú đẩy bóng xoáy ngược đầy uy lực của A Mai đã truyền sức mạnh sinh tử cho A Sing thực hiện cú sút bão táp kết liễu trận đấu định mệnh. Đó không chỉ là khoảnh khắc chói lọi mang lại chiến thắng thể thao, mà còn là bản hùng ca bất diệt minh chứng cho sức mạnh tối thượng của sự mềm mỏng (nhu đạo), của tình yêu thương thuần khiết, vị tha và sự hy sinh anh dũng thầm lặng của những con người bị coi là nhỏ bé nhất.

Một phần năm thế kỷ nhìn lại

20 năm đằng đẵng đã trôi qua kể từ ngày tiếng còi khai cuộc của Đội bóng Thiếu Lâm vang lên, làm rung chuyển và tái thiết lập hoàn toàn trật tự phòng vé lẫn màn ảnh rộng châu Á. Xuyên qua lăng kính thời gian khắc nghiệt, những góc khuất cay đắng phía sau hậu trường dường như chỉ càng bồi đắp thêm chất liệu làm nên huyền thoại cho tác phẩm. Câu chuyện về việc bộ phim bị cấm chiếu vĩnh viễn ở Trung Quốc Đại Lục - thị trường béo bở nhất thời bấy giờ - chỉ vì một lý do hành chính hết sức cứng nhắc: kiên quyết sử dụng từ "Thiếu Lâm" trong tiêu đề mà không chấp nhận nộp phạt, không cúi đầu xin phép các cơ quan kiểm duyệt cũng như Giáo hội Phật giáo đương thời. Hay việc tác phẩm phải chật vật vượt qua rào cản văn hóa, chịu đựng những bản cắt xén vô lý, mất nhiều năm trời mới được thế giới phương Tây (thông qua bản phát hành của hãng Miramax) thực sự thấu hiểu và công nhận toàn vẹn giá trị. Tất cả những bi kịch, những khó khăn trập trùng ấy chỉ càng làm tăng thêm sức nặng lịch sử, khắc sâu lớp lang văn hóa của bộ phim.

Đội bóng Thiếu Lâm đã khắc tên mình vào lịch sử không phải vì nó sở hữu kỹ xảo CGI đẹp nhất, tiêu tốn kinh phí khủng nhất, hay phô diễn kỹ thuật đá bóng chuẩn xác nhất theo lý thuyết thể thao thông thường. Nó trở thành kiệt tác vĩ đại, trường tồn với thời gian vì nó đã dũng cảm chạm đến điều thiêng liêng nhất, yếu ớt nhất nhưng cũng mạnh mẽ nhất ẩn sâu trong tâm hồn con người: Quyền được mơ mộng và khát khao cháy bỏng thay đổi số phận. Châu Tinh Trì đã mượn hình ảnh một quả bóng tròn đơn sơ, mộc mạc để sút bay vỡ vụn mọi nỗi đau đớn, sự bất công ngang trái, sự phân cấp giàu nghèo tàn nhẫn và tủi nhục của kiếp người. Ông để lại trên bầu trời điện ảnh một vệt sáng vĩ đại, rực rỡ và vĩnh cửu. Và suốt 20 năm qua, trải qua bao dâu bể thăng trầm, mỗi khi tiếng nhạc dạo bản hùng ca vang lên, trong huyết quản của những thế hệ khán giả từng lớn lên cùng nụ cười của ông, dòng máu trượng phu, tinh thần thượng võ và những ước mơ thuở thiếu thời lại cuộn trào, sục sôi mạnh mẽ. Bộ phim như một tiếng chuông cảnh tỉnh hùng hồn, nhắc nhở chúng ta một chân lý nghiệt ngã nhưng huy hoàng: Dù cuộc đời có quật ngã ta nằm bẹp dưới bùn lầy tăm tối, dù bị cả thế giới vô tình quay lưng, xin hãy kiên cường đứng dậy, và đừng bao giờ cam chịu chấp nhận làm một con cá khô thối rữa, vô hồn!