Vỉa hè không phải của riêng một ai

Có bao giờ bạn bước ra đường và tự hỏi, lối đi dành cho mình đang nằm ở đâu giữa một đô thị chật ních những chiếc xe máy dựng ngổn ngang, những hàng quán bày biện la liệt và những tấm biển quảng cáo rực rỡ che khuất cả tầm nhìn? Câu chuyện lấn chiếm vỉa hè ở nước ta không còn là một hiện tượng mới mẻ, nhưng càng ngày nó càng phơi bày một góc khuất tăm tối trong tâm lý của con người hiện đại: Sự ích kỷ được ngụy trang hoàn hảo dưới lớp vỏ bọc mưu sinh.

Chúng ta thường xuyên kêu ca về một thành phố nhếch nhác, kẹt xe, ô nhiễm. Chúng ta lên mạng xã hội để chỉ trích chính quyền quản lý lỏng lẻo, quy hoạch yếu kém. Tạm gác lại về việc chỉ trích, tôi chỉ thấy chẳng mấy ai dám đứng lại, nhìn thẳng vào phần vỉa hè trước nhà mình, cửa hàng mình, và tự hỏi: Chính bản thân mình đã góp bao nhiêu phần vào sự hỗn loạn ấy?

Ảo tưởng về đặc quyền

Căn bệnh trầm kha nhất của người dân sinh sống tại các đô thị chính là thứ tư duy sở hữu vô lý đối với không gian công cộng. Người ta bỏ tiền tỷ ra mua một căn nhà mặt phố, hay trả hàng chục triệu, trăm triệu mỗi tháng để thuê một mặt bằng kinh doanh, và rồi họ tự cho mình cái quyền hiển nhiên được chiếm dụng toàn bộ khoảng không phía trước. Họ xua đuổi những chiếc xe đậu hợp pháp dưới lòng đường chỉ vì lý do che khuất tầm nhìn buôn bán, mà ngay cả khi những chiếc xe đó có đậu xe sai luật đi nữa thì đó cũng là việc của Cảnh sát giao thông (CSGT). Họ thản nhiên hàn những khung sắt, dựng những bậc tam cấp kiên cố lấn hẳn ra nửa mét lề đường. Họ xếp những hàng xe máy chật kín không chừa lại một khe hở nào. Trong thâm tâm của những con người ấy, vỉa hè là tài sản đính kèm của ngôi nhà, là không gian riêng tư bất khả xâm phạm của cá nhân họ.

Sự kiêu ngạo này xuất phát từ thói quen coi thường pháp luật và luật lệ chung. Khi ranh giới giữa tài sản cá nhân và tài sản công cộng bị xóa nhòa bởi lòng tham, người ta bắt đầu xem việc lấn chiếm là một quyền lợi. Chẳng có bất kỳ cuốn sổ đỏ nào ghi nhận quyền sở hữu vỉa hè cho chủ nhà, nhưng bằng một đạo luật bất thành văn của sự ích kỷ, họ đã ngang nhiên tước đoạt lối đi của cả xã hội.

Tấm bình phong "Mưu Sinh" và sự bào chữa cho lòng tham

Mỗi khi có các đợt ra quân dẹp dọn lề đường, điệp khúc quen thuộc nhất mà chúng ta nghe được luôn là tiếng than thở về chén cơm manh áo. Người ta dễ dàng đem sự nghèo khó, đem gánh nặng gia đình ra để làm tấm mộc che chắn cho hành vi vi phạm pháp luật. Nhưng chúng ta cần phải sòng phẳng với nhau. Có rất nhiều cách để sinh nhai, và tiền kiếm bao nhiêu mới là đủ?

Việc bạn cần nuôi sống gia đình không thể và không bao giờ được phép là lý do để bạn ăn cắp không gian chung của hàng triệu người khác. Một quán phở bày thêm năm bảy chiếc bàn ra lề đường để đón thêm khách không phải là mưu sinh cơ bản, đó là lòng tham, ham muốn tối đa hóa lợi nhuận mà không phải trả chi phí thuê mặt bằng. Một cửa hàng quần áo dựng manơcanh, treo biển hiệu ra tận mép đường không phải vì họ quá nghèo khó, mà vì họ muốn giành giật sự chú ý của người đi đường bất chấp việc gây nguy hiểm cho giao thông.

Lợi ích cá nhân của bạn đang được xây dựng trên sự đánh đổi sinh mạng và quyền lợi của người khác. Đó không phải là mưu sinh, đó là sự tước đoạt.
Khi chúng ta dung túng cho những lời biện minh này, chúng ta đang gián tiếp tạo ra một xã hội vô pháp, nơi mà cứ ai khóc lóc về hoàn cảnh thì có quyền chà đạp lên luật pháp và đạo lý chung.

Và những người yếu thế

Hãy nhắm mắt lại và tưởng tượng rằng bạn là một người khuyết tật phải ngồi xe lăn để di chuyển. Bạn sẽ đi bằng cách nào trên những con đường tại thành phố này? Khi mà vỉa hè đã bị bịt kín bởi những bãi giữ xe tự phát, những hàng quán nghi ngút khói. Lựa chọn duy nhất của bạn là đẩy chiếc xe lăn còm cõi xuống lòng đường, đối mặt trực tiếp với những dòng xe tải, xe buýt, xe máy đang lao đi vun vút.

Hãy nghĩ đến những người già lụm khụm, những đứa trẻ cắp sách đến trường hàng ngày phải luồn lách giữa dòng xe cộ nguy hiểm chỉ vì phần đường an toàn duy nhất của họ đã bị những người trưởng thành khỏe mạnh với đầy đủ chân tay cướp mất.

Sự nhếch nhác của đô thị không chỉ nằm ở những biển hiệu xanh đỏ tím vàng lộn xộn che khuất cả biển báo giao thông. Nó nằm ở sự vô cảm của con người. Mỗi mét vỉa hè bị lấn chiếm là một nhát dao cứa vào sự an toàn của cộng đồng. Những tai nạn thương tâm xảy ra khi người đi bộ bị xe tông dưới lòng đường có phần lỗi vô cùng lớn của những kẻ đã đẩy họ xuống đó. Máu và nước mắt của những người yếu thế chính là cái giá phải trả cho những đồng tiền lãi tăng thêm của sự lấn chiếm.

Bài ca đổ lỗi muôn thở

Nhiều người rất thích đóng vai nạn nhân của một hệ thống quản lý đô thị kém cỏi. Đúng, chúng ta không phủ nhận việc thực thi pháp luật của các cơ quan chức năng nhiều nơi còn lỏng lẻo, đánh trống bỏ dùi. Nhưng nếu cứ đổ hết trách nhiệm cho nhà nước, thì ý thức của một người công dân văn minh nằm ở đâu? Một đô thị chỉ thực sự đáng sống khi những người sống trong đó biết tôn trọng nhau. Pháp luật sinh ra để răn đe, nhưng cội rễ của sự trật tự phải đến từ sự tự giác. Bạn không thể đòi hỏi một chính phủ vạn năng có thể cử người đứng canh gác trước cửa nhà bạn 24/24 để cấm bạn không bày rác, cấm bạn không để xe ra lề đường.

Sự thay đổi không bắt đầu từ những văn bản luật xa xôi, mà bắt đầu từ chính sự thức tỉnh trong lương tri của mỗi con người. Trước khi đòi hỏi chính quyền phải dọn sạch đường phố, hãy tự hỏi xem mình đã lùi chiếc xe máy vào đúng vạch kẻ chưa, đã dọn dẹp hàng quán gọn gàng trong phạm vi cho phép chưa. Đừng dùng sự yếu kém của người khác để làm cái cớ hợp lý hóa cho cái xấu của chính mình.

Hãy làm những điều đúng đắn

Đã đến lúc chúng ta phải ngừng việc ru ngủ bản thân bằng những lời ngụy biện. Ăn cắp không gian chung cho lợi ích riêng là một hành vi đáng xấu hổ và cần phải bị lên án mạnh mẽ bởi toàn xã hội. Không một quốc gia phát triển nào có thể dung chứa một nền kinh tế bám víu vào vỉa hè để tước đoạt quyền lợi của người đi bộ.

Mỗi chúng ta đều là một tế bào của xã hội. Việc trả lại vỉa hè thông thoáng không chỉ là trả lại vẻ đẹp mỹ quan đô thị, mà còn là trả lại sự công bằng, trả lại quyền được sống an toàn cho những người yếu thế nhất. Hãy ngưng việc đổ lỗi, hãy tự soi xét lại hành vi của chính mình. Chỉ khi nào mỗi người dân tự cảm thấy ngượng ngùng khi lấn một tấc đất công, tự cảm thấy xấu hổ khi cản bước chân của một cụ già hay một em nhỏ, thì lúc đó đô thị của chúng ta mới thực sự khoác lên mình tấm áo văn minh. Sự ích kỷ có thể mang lại cho bạn một chút tiện lợi hoặc một ít tiền bạc trước mắt, nhưng nó sẽ cướp đi của con cháu bạn một môi trường sống tử tế, an toàn và đầy lòng trắc ẩn. Hãy chọn làm một người công dân có trách nhiệm, bắt đầu từ việc tôn trọng những bước chân trên lề đường.