Thời đại của những chiếc Micro: Sự ảo tưởng chuyên môn trở thành "Chất Độc" trên mạng xã hội
Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên kỳ lạ. Một kỷ nguyên mà quyền lực truyền thông không còn nằm trọn trong tay các đài truyền hình hay những tòa soạn báo lâu đời. Nó đã được chia nhỏ, gói gọn vào những chiếc màn hình cảm ứng 6 inch và trao cho bất kỳ ai biết cách bấm nút "Record". Mạng xã hội đã làm một cuộc cách mạng vĩ đại: dân chủ hóa tiếng nói. Nhưng đi kèm với sự dân chủ đó là một tác dụng phụ vô cùng rủi ro: Sự cào bằng giữa "người có khả năng nói" và "người có chuyên môn thực sự".
Chưa bao giờ chúng ta chứng kiến một hiện tượng trớ trêu như hiện nay: Một KOC (Key Opinion Consumer) hôm qua vừa review kem trộn hay hướng dẫn cách phối đồ, hôm nay đã có thể điềm nhiên ngồi phân tích các chính sách vĩ mô của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED), bàn luận về những biến cố lịch sử hàng thế kỷ trước, hay đưa ra những dự báo chính trị đầy tính xác quyết. Họ nói rất hay, cắt ghép video rất mượt, chèn nhạc nền rất cảm xúc. Nhưng sự thật đằng sau những video triệu view đó là gì? Đó là những kiến thức được cóp nhặt, cắt cúp, thiếu chiều sâu, và tệ nhất là, sai lệch hoàn toàn. Việc một người mượn danh tiếng từ một lĩnh vực không liên quan để rao giảng về những thứ mình không chuyên không chỉ là sự ngạo mạn về mặt trí tuệ, mà còn là một hành vi vô trách nhiệm với xã hội.
Hiệu ứng Hào Quang và căn bệnh "biết tuốt" của content creator
Để hiểu tại sao các KOC, Influencer lại tự tin "lấn sân" sang các chủ đề hóc búa như lịch sử, kinh tế hay chính trị hay cả những chủ đề không liên quan đến cái họ đủ kiến thức, chúng ta cần nhìn vào Hiệu ứng Hào quang (Halo Effect). Đây là một thiên kiến nhận thức khiến con người tin rằng: Nếu một người làm tốt việc A, họ chắc chắn cũng sẽ làm tốt việc B.
Khi một KOC xây dựng được lòng tin của khán giả qua việc review đồ ăn trung thực hay có những mẹo trang điểm hữu ích, họ vô tình được khán giả trao cho một chiếc "vương miện" của sự đáng tin cậy. Đáng buồn thay, nhiều người sáng tạo nội dung lại nhầm tưởng chiếc vương miện đó là thẻ bài miễn tử cho mọi lĩnh vực.
Sự tung hô của hàng trăm ngàn người theo dõi dễ dàng đẩy một người rơi vào Hiệu ứng Dunning-Kruger, một trạng thái tâm lý mà ở đó, người có hiểu biết hạn hẹp lại tự đánh giá năng lực của mình cao hơn thực tế. Họ đọc một vài bài báo tóm tắt trên mạng, xem vài video giải thích nhanh, và lầm tưởng rằng mình đã nắm được tinh hoa của cả một ngành khoa học. Từ đó, họ thản nhiên biến những kiến thức vay mượn, chưa qua màng lọc kiểm chứng của bản thân thành "content" để phục vụ cho thuật toán và thu hút lượt tương tác.
Sự nguy hiểm của "Một Nửa Sự Thật" trong cỗ máy thời gian 60 giây
Kinh tế học, chính trị, sức khoẻ hay lịch sử không giống như một tuýp kem dưỡng da, bạn không thể thoa lên mặt và thấy ngay kết quả sau một vài đêm. Đây là những phạm trù phức tạp, đòi hỏi sự nghiên cứu nhiều năm, sự đối chiếu các nguồn tài liệu, hiểu biết về bối cảnh thời đại và tư duy phản biện hệ thống. Khi các KOC cố gắng nhồi nhét một cuộc chiến tranh lịch sử hay một cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu vào một video TikTok 60 giây hay một bài đăng Facebook vài trăm chữ, họ bắt buộc phải làm một việc: Đơn giản hóa vấn đề (Oversimplification).
Và đây chính là lúc sự nguy hiểm xuất hiện.
"Một nửa ổ bánh mì vẫn là ổ bánh mì, nhưng một nửa sự thật thì là sự giả dối."
Để câu chuyện trở nên dễ hiểu và hấp dẫn, họ lược bỏ bối cảnh. Để tạo kịch tính, họ bóp méo nhân vật thành phe "tuyệt đối thiện" và "tuyệt đối ác". Để video có tính viral, họ đưa ra những nhận định gây sốc, đi ngược lại các quy chuẩn học thuật nhưng lại thiếu vắng hoàn toàn nền tảng chứng minh. Khi một bác sĩ nói về sức khỏe, họ phải chịu trách nhiệm với y đức và sinh mạng bệnh nhân. Khi một nhà kinh tế học đưa ra nhận định, họ đang đánh cược danh tiếng học thuật của mình. Nhưng khi một KOC nói sai về lịch sử hay kinh tế, thứ duy nhất họ nhận được là vài bình luận đính chính (mà họ có thể dễ dàng xóa đi) và lượt view vẫn tăng lên chóng mặt. Quyền lực quá lớn nhưng chi phí cho sự sai lầm lại quá nhỏ, chưa kể các nền tảng như Tiktok và cả Facebook hiện cũng khá dung túng về mặt chất lượng nội dụng, miễn sao là nó viral là được.
Nạn nhân của thuật toán: Những khán giả thiếu bộ lọc
Chúng ta không thể hoàn toàn đổ lỗi cho những người cầm micro. Một chiếc micro chỉ phát huy tác dụng khi có người lắng nghe. Vậy tại sao khán giả lại dễ dãi chấp nhận những thông tin này?
Thứ nhất, là sự quá tải thông tin. Giữa một biển thông tin hỗn loạn, não bộ con người có xu hướng tìm kiếm những "lối tắt". Thay vì dành 3 tiếng để đọc một cuốn sách lịch sử được thẩm định biên tập kỹ lưỡng, hay đọc một báo cáo tài chính dày 50 trang, người ta chọn nghe một video tóm tắt 3 phút từ một người có chất giọng truyền cảm và gương mặt ưa nhìn. Nó mang lại cảm giác thỏa mãn ảo: Tôi đã học được điều gì đó mới mẻ hôm nay, mà không cần bỏ ra sự nỗ lực tư duy nào.
Thứ hai, là sự thiếu vắng năng lực tự kiểm chứng của khán giả đại chúng. Hầu hết những người theo dõi KOC ở độ tuổi trẻ hoặc là những người lao động bình thường, lên mạng để giải trí. Họ không có sẵn phông nền kiến thức về chính trị hay kinh tế vĩ mô để nhận ra điểm sai logic trong lời nói của KOC. Khi một thông tin sai lệch được bọc trong một "giao diện" đẹp đẽ, một phong thái tự tin và được tán thành bởi hàng ngàn lượt "thả tim" bên dưới, nó tự động nghiễm nhiên trở thành chân lý trong mắt người xem.
Đó là cách mà những thuyết âm mưu nhảm nhí, những lời khuyên đầu tư tài chính độc hại, hay những góc nhìn lịch sử lệch lạc được phát tán. Đám đông tiếp nhận chúng một cách vô thức, ghim vào đầu những định kiến sai lầm, và mang những định kiến đó ra ngoài đời thực.
Ranh giới giữa "quyền Tự Do Ngôn Luận" và trách nhiệm với cộng đồng
Nhiều người sẽ lên tiếng bảo vệ các KOC hay KOL bằng kiểu lập luận: "Bất kỳ ai cũng có quyền tự do ngôn luận. Họ chỉ đang bày tỏ quan điểm cá nhân."
Tuy nhiên, có một ranh giới khổng lồ giữa việc bạn ngồi uống cà phê chém gió với ba người bạn về chứng khoán, với việc bạn đứng trước một "sân vận động" kỹ thuật số gồm 1 triệu người theo dõi để khuyên họ nên làm gì với dòng tiền của mình. Tự do ngôn luận không có nghĩa là tự do lan truyền sự thiếu hiểu biết. Khi bạn sở hữu một lượng lớn người theo dõi, bạn không còn là một cá nhân đơn thuần; bạn đã trở thành một cơ quan truyền thông thu nhỏ. Cùng với quyền lực lan tỏa, bạn phải khoác lên mình lớp áo trách nhiệm xã hội.
Người giỏi nấu ăn nên được tôn vinh trong căn bếp. Đạo diễn nên được lắng nghe khi họ nói về góc máy, kịch bản, ánh sáng. Bác sĩ chuyên khoa ung bướu là người duy nhất bạn nên gõ cửa khi có khối u. Chuyên môn là thứ không thể dùng sự nổi tiếng để bù đắp, cũng không thể mượn số lượng người theo dõi để bảo chứng.
Nếu bạn không thực sự giỏi, không thực sự đào sâu, và không có năng lực chịu trách nhiệm cho những phát ngôn của mình ở các lĩnh vực hàn lâm thì tốt nhất, hãy giữ im lặng. Sự im lặng đó không phải là sự yếu kém, mà là sự tôn trọng đối với tri thức và sự nhân đạo đối với tâm trí của những người đang theo dõi bạn.
Hãy vui lòng trả lại micro cho những người xứng đáng
Sự phát triển của mạng xã hội không có lỗi, nhưng nó đã phơi bày một lỗ hổng lớn trong cách chúng ta tiêu thụ tri thức. Trong một bàn tiệc mà món ăn nào cũng được bày biện bắt mắt như nhau, việc phân biệt đâu là thức ăn bổ dưỡng và đâu là độc tố được tẩm đường phụ thuộc hoàn toàn vào vị giác của thực khách.
Đã đến lúc chúng ta, những người tiếp nhận thông tin cần phải thiết lập một bộ lọc tàn nhẫn hơn cho tâm trí mình. Hãy học cách phân biệt rạch ròi giữa "người nổi tiếng" và "chuyên gia". Hãy mạnh dạn hủy theo dõi những người lạm dụng lòng tin của bạn để rao giảng những thứ họ không thực sự hiểu.
Đừng để trí tuệ của mình bị dẫn dắt bởi những chiếc micro ồn ào. Hãy trả lại sự tập trung và sự tôn trọng cho những bộ óc thầm lặng, những chuyên gia dành cả thập kỷ để nghiên cứu và những người chỉ cất tiếng nói khi họ biết chắc rằng lời nói của mình được neo giữ bằng sự thật. Bởi vì ở tận cùng, tri thức thực sự không bao giờ cần đến sự khoa trương để chứng minh giá trị của nó.