Bản giao hưởng chấn động của thời gian: DARK, một kịch bản hoàn hảo
Có những bộ phim truyền hình trôi qua tâm trí chúng ta như một cơn gió, mang lại sự giải trí nhất thời rồi tan biến. Lại có những tác phẩm đóng vai trò như một mỏ neo, găm sâu vào nhận thức, ép buộc chúng ta phải suy đi nghĩ lại, trăn trở và tự đặt ra những câu hỏi nền tảng về sự tồn tại. DARK, tác phẩm khoa học viễn tưởng được nhào nặn bởi bộ đôi thiên tài Baran bo Odar và Jantje Friese, chắc chắn thuộc về vế thứ hai. Đây không chỉ là một bộ phim, đây là một khối rubik khổng lồ về mặt kịch bản, một bài kiểm tra giới hạn tư duy của người xem và là một trong những thành tựu rực rỡ nhất mà nền công nghiệp truyền hình từng sản sinh ra.
Bài viết này được sinh ra không nhằm mục đích khen ngợi sáo rỗng hay tóm tắt nội dung một cách khô khan. Chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một trong những kịch bản phức tạp nhất mọi thời đại, để hiểu tại sao DARK lại có thể bóp nghẹt trái tim khán giả, đồng thời khiến não bộ của họ phải hoạt động hết công suất.
Từ đứa con ghẻ của truyền hình cho đến hiện tượng toàn cầu trên Netflix
Hãy quay ngược thời gian về thời điểm trước năm 2017. Khi đó, Netflix đang khao khát mở rộng thị trường quốc tế bằng các nội dung bản địa hóa. Quyết định đầu tư vào một dự án phim khoa học viễn tưởng nói tiếng Đức, với dàn diễn viên hoàn toàn xa lạ với khán giả đại chúng toàn cầu, được xem là một bước đi vô cùng mạo hiểm. Truyền hình Đức từ trước đến nay hiếm khi ghi dấu ấn trên bản đồ văn hóa đại chúng thế giới với thể loại này. Thế nhưng, Baran bo Odar trong vai trò đạo diễn và Jantje Friese trong vai trò biên kịch đã chứng minh rằng nghệ thuật kể chuyện xuất sắc có thể phá vỡ mọi rào cản ngôn ngữ.
Ngay khi mùa đầu tiên lên sóng, bộ phim đã tạo ra một cơn địa chấn. Người ta truyền tai nhau về một câu chuyện có không khí u ám tương tự Stranger Things nhưng mang một chiều sâu triết học, tâm lý và logic vượt trội hơn hẳn. Qua ba mùa phim được phát hành trọn vẹn, tác phẩm này đã xây dựng được một cộng đồng người hâm mộ trung thành, những người sẵn sàng ngồi hàng giờ đồng hồ với giấy bút để vẽ ra gia phả các nhân vật và dòng thời gian chằng chịt. Sự thành công của bộ phim là minh chứng rõ ràng nhất cho việc khán giả hiện đại không hề lười biếng. Họ luôn khát khao những kịch bản thông minh, đòi hỏi sự kiên nhẫn và trả công xứng đáng cho những ai chịu khó đào sâu suy nghĩ.
Winden: Tội lỗi khởi nguyên và những vòng lặp bất tận
Khởi đầu của bộ phim đánh lừa chúng ta một cách ngoạn mục. Nó mở ra bằng vụ mất tích của một cậu bé tên Mikkel Nielsen tại thị trấn nhỏ bé Winden, nằm lọt thỏm giữa một khu rừng rậm rạp và một nhà máy điện hạt nhân bí ẩn. Bất kỳ ai cũng sẽ nghĩ rằng mình đang chuẩn bị xem một bộ phim hình sự trinh thám Bắc Âu, nơi các cảnh sát sẽ truy tìm một tên sát nhân hàng loạt. Nhưng kịch bản đã nhanh chóng dội một gáo nước lạnh vào những kỳ vọng khuôn mẫu đó. Câu hỏi không phải là cậu bé bị bắt cóc bằng cách nào, không phải là ai đã làm việc đó, hay cậu bé đang ở đâu. Câu hỏi quan trọng nhất, khó đoán ra nhất lại là: Cậu bé đang ở thời điểm nào?
Kịch bản thiết lập một mạng lưới quan hệ vô cùng phức tạp giữa bốn gia đình huyết thống tại Winden: Kahnwald, Nielsen, Doppler và Tiedemann. Jantje Friese đã cho thấy sự sắc sảo khi không xây dựng bất kỳ nhân vật nào hoàn toàn trong sạch. Mỗi thành viên trong bốn gia đình này đều mang trong mình những bí mật dơ bẩn, những toan tính cá nhân, những mối tình vụng trộm và những vết thương tâm lý sâu hoắm. Sự phức tạp của kịch bản không đến từ việc nhồi nhét quá nhiều nhân vật vô nghĩa, mà đến từ việc mọi nhân vật đều bị trói buộc với nhau qua nhiều thế hệ. Khi yếu tố du hành thời gian được kích hoạt, kịch bản tạo ra những mối quan hệ gia phả ngang trái đến rợn người. Chẳng hạn như việc một nhân vật nhận ra con trai của mình lại chính là cha của mình ở quá khứ, hay người con gái mình yêu say đắm thực chất lại là cô ruột của mình. Những yếu tố này thoạt nghe có vẻ như một sự sắp đặt khiên cưỡng nhằm gây sốc, nhưng qua ngòi bút của biên kịch, chúng hiện lên đầy bi kịch, thê lương và hoàn toàn hợp lý về mặt nhân quả của thời gian.
Nghịch lý Tiền Định và sự hoàn mỹ của một kịch bản khép kín
Điểm yếu lớn nhất của đa số các bộ phim du hành thời gian là việc chúng rất dễ bị thủng lỗ chỗ về mặt logic. Đa phần các tác phẩm sẽ sử dụng mô tuýp thay đổi quá khứ để định hình lại tương lai, từ đó sinh ra những nghịch lý không thể giải thích và cuối cùng biên kịch phải dùng những lối thoát dễ dãi để kết thúc câu chuyện.
Nhưng tác phẩm này chọn một con đường chông gai hơn gấp bội: Thuyết quyết định nhân quả. Trong thế giới của Winden, thời gian không phải là một dòng sông chảy thẳng từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Thời gian ở đây là một vòng tròn khép kín. Quá khứ ảnh hưởng đến tương lai, và tương lai, thông qua những người du hành, quay ngược lại để kiến tạo nên quá khứ.
Khái niệm Nghịch lý tiền định (Bootstrap Paradox) được sử dụng như một xương sống vững chắc cho toàn bộ kịch bản. Ví dụ kinh điển nhất là cuốn sách viết về du hành thời gian của nhân vật H.G. Tannhaus. Một người du hành thời gian mang cuốn sách đã được xuất bản từ tương lai về quá khứ và trao nó cho chính Tannhaus. Tannhaus sau đó chép lại từng chữ trong cuốn sách đó và mang đi xuất bản. Vậy cuối cùng, ai là người thực sự sáng tạo ra cuốn sách? Nội dung cuốn sách đó có khởi nguồn từ đâu? Kịch bản phim dũng cảm ném vào mặt khán giả sự thật tàn nhẫn: Không có khởi nguồn nào. Mọi thứ cứ thế mà tồn tại trong một vòng lặp vĩnh cửu.
Sự khép kín của kịch bản đạt đến mức độ hoàn hảo. Mọi hành động mà các nhân vật thực hiện nhằm mục đích phá vỡ vòng lặp, nhằm cứu người họ yêu thương, lại chính là những hành động cần thiết để hình thành nên vòng lặp đó. Nhân vật Ulrich Nielsen trở về quá khứ năm 1953 để giết một kẻ sát nhân khi hắn còn là một đứa trẻ, với hy vọng cứu lấy con trai mình ở tương lai. Nhưng chính nỗ lực giết chóc không thành đó đã đập nát khuôn mặt đứa trẻ, để lại vết sẹo và nỗi hận thù sâu sắc, biến hắn trở thành kẻ sát nhân máu lạnh đúng như những gì đã xảy ra. Cái hay của kịch bản nằm ở chỗ nó tạo ra một cảm giác ngột ngạt, vô vọng tột cùng. Khán giả nhìn thấy các nhân vật vùng vẫy, nhưng càng vùng vẫy, sợi dây thòng lọng của định mệnh càng siết chặt lại.
Chiều sâu tâm lý
Đánh giá một kịch bản xuất sắc không thể chỉ nhìn vào sự logic của các nút thắt, mà còn phải nhìn vào cách các nhân vật sống, thở và chịu đựng trong cấu trúc đó. Bộ phim đã làm được một việc phi thường khi xây dựng sự phát triển tâm lý nhân vật qua ba giai đoạn cuộc đời: Tuổi trẻ, trung niên và tuổi già, do ba diễn viên khác nhau thủ vai nhưng lại đồng nhất về mặt biểu cảm và nội tâm đến đáng kinh ngạc. Trung tâm của vòng xoáy bi kịch là Jonas Kahnwald. Khán giả bắt đầu cuộc hành trình cùng Jonas khi cậu chỉ là một thiếu niên ngây thơ, đau buồn vì cái chết của cha mình. Cậu bước vào hang động bí ẩn với khao khát thuần khiết là tìm kiếm sự thật và đưa mọi thứ về đúng quỹ đạo. Nhưng qua nhiều lần du hành, nếm trải sự tàn khốc của số phận, chịu đựng vô số những tổn thương về thể xác lẫn tinh thần, Jonas thiếu niên dần biến thành Kẻ Vô Danh ở tuổi trung niên, một con người mang đầy sẹo, u buồn, cố gắng sửa chữa sai lầm nhưng liên tục thất bại.
Và đỉnh cao của sự bạo liệt trong kịch bản là việc tiết lộ Adam, kẻ đứng đầu hội kín bí ẩn tàn nhẫn, kẻ dường như là phản diện lớn nhất của phim, lại chính là Jonas khi về già. Sự chuyển hóa từ một cậu bé lương thiện thành một kẻ độc tài sẵn sàng hy sinh tất cả mọi thứ, kể cả người mẹ của mình và người con gái mình yêu, để đạt được mục đích cuối cùng, được miêu tả cực kỳ logic. Adam không phải là một ác nhân bẩm sinh. Ông ta là kết quả của hàng thập kỷ bị thời gian nhào nặn, bị phản bội bởi chính những phiên bản khác của bản thân, bị tước đoạt mọi hy vọng và tình yêu. Adam học được một bài học tàn nhẫn: Để tạo ra một thế giới mới không còn đau khổ, ông ta phải tiêu diệt hoàn toàn thế giới hiện tại.
Song hành cùng Jonas là Martha Nielsen. Nếu như Jonas đại diện cho khát vọng phá hủy vòng lặp thông qua sự hủy diệt, thì Martha, hay ở phiên bản tuổi già là Eva, lại đại diện cho bản năng duy trì sự sống. Cô chấp nhận nỗi đau để bảo vệ sinh mệnh đứa con chưa chào đời của mình, từ đó tiếp tục duy trì vòng lặp. Cuộc chiến giữa Adam và Eva thực chất là cuộc chiến giữa hai triết lý sống, giữa khao khát giải thoát và bản năng sinh tồn.
Và không thể không nhắc đến Claudia Tiedemann, nhân vật có sự phát triển chói sáng nhất toàn bộ tác phẩm. Từ một nữ giám đốc nhà máy điện thực dụng, kiêu ngạo, bà đã bước vào cuộc chiến thời gian để cứu người cha và người con gái mắc bệnh ung thư của mình. Claudia vĩ đại ở chỗ, bà là nhân vật duy nhất thoát khỏi tầm nhìn hạn hẹp của cả Adam và Eva. Bà chịu đựng nỗi đau giết chết chính phiên bản khác của bản thân, chấp nhận đóng vai trò một con chốt trong suốt nhiều năm, đi lại giữa các thời đại để thu thập từng mảnh ghép nhỏ nhoi. Trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của Claudia chính là chìa khóa mở ra cánh cửa cuối cùng của bộ phim. Bà chứng minh rằng, kịch bản dù tăm tối đến đâu vẫn chừa lại một khe hở cho trí tuệ con người vượt lên trên định mệnh.
Triết học trọng tâm: ý chí tự do hay ảo tưởng của nhận thức
Sự sâu sắc của kịch bản còn thể hiện ở việc nó đưa tư tưởng của triết gia Arthur Schopenhauer vào làm sợi chỉ đỏ xuyên suốt: Con người có thể làm điều mình muốn, nhưng không thể muốn điều mình muốn.
Các nhân vật trong phim tin rằng họ đang hành động theo ý chí tự do. Họ đưa ra các quyết định, họ chọn rẽ trái hay rẽ phải, họ chọn cầm vũ khí lên hay bỏ xuống. Thế nhưng, tận sâu trong tiềm thức, những ham muốn, động lực thúc đẩy họ đưa ra lựa chọn đó lại là thứ đã được lập trình sẵn bởi hoàn cảnh, bởi những tổn thương quá khứ và bởi tình yêu mù quáng. Ulrich ngoại tình vì khao khát thoát khỏi thực tại nhàm chán, Hannah đắm chìm trong sự ích kỷ vì sự thiếu thốn tình thương từ nhỏ, Katharina hung hăng vì quá trình trưởng thành bị bạo hành.
Tất cả họ đều là nô lệ cho những khát vọng sâu thẳm nhất của chính mình. Kịch bản khéo léo vạch ra ảo tưởng về tự do của con người, từng chút, từng chút một. Vòng lặp thời gian ở Winden không chỉ mang tính vật lý, nó còn là một vòng lặp tâm lý học, nơi con người không thể thoát khỏi bóng tối trong chính bản ngã của họ, trừ khi họ sẵn sàng buông bỏ mọi thứ định danh nên con người họ.
Rào cản của mùa ba: khi sự phức tạp lên tới đỉnh điểm
Đánh giá một cách công tâm, để đi được đến tận cùng của tác phẩm này, người xem phải vượt qua một ngọn núi khổng lồ mang tên Mùa 3. Nếu như hai mùa đầu tiên tập trung hoàn toàn vào việc lý giải các mốc thời gian và nghịch lý trong một thế giới, thì mùa cuối cùng lại ném khán giả vào một khái niệm thậm chí còn vĩ mô hơn: Đa vũ trụ và Lượng tử giới.
Ngay tại thời điểm khán giả tưởng chừng như đã nắm bắt được quy luật của thời gian, kịch bản lại xuất hiện thêm một thế giới song song, thế giới của Eva, nơi vắng bóng sự tồn tại của Jonas. Mọi thứ trong thế giới này đều đối xứng lật ngược so với thế giới của Adam. Nhân vật mới xuất hiện ồ ạt, các dòng thời gian chồng chéo lên nhau đan xen giữa cả hai thế giới, tạo ra một mê cung trí não thực sự. Rất nhiều khán giả đã bỏ cuộc ở giai đoạn này. Họ cảm thấy bị quá tải. Việc phải theo dõi cùng một lúc ba phiên bản của một nhân vật ở thế giới thứ nhất, cộng thêm ba phiên bản của nhân vật đó ở thế giới thứ hai, đồng thời ghi nhớ xem họ đang ở năm nào, phe nào, thực sự là một bài toán hóc búa làm nản lòng những cái đầu kém kiên nhẫn.
Nhiều ý kiến lúc bấy giờ cho rằng biên kịch đã đi quá xa, đã vẽ rắn thêm chân và làm mất đi cái chất bí ẩn u ám ban đầu để đổi lấy một thứ khoa học viễn tưởng hỗn loạn. Sự mệt mỏi là có thật. Người xem bị nhồi nhét một lượng thông tin khổng lồ qua những đoạn hội thoại mang nặng tính triết lý, ẩn dụ về sáng thế, Chúa trời, và ánh sáng vĩnh cửu.
Nhưng đối với những ai kiên trì theo dõi từng khung hình, lật giở từng manh mối, họ sẽ nhận ra Mùa 3 không hề là một sự kéo dài vô nghĩa. Nó là một sự bắt buộc phải có để giải quyết triệt để vấn đề. Kịch bản đã đưa ra một định lý logic rõ ràng: Bạn không thể giải quyết một vấn đề từ bên trong chính hệ thống đã sinh ra nó. Jonas và Martha không bao giờ có thể tự tháo gỡ vòng lặp của chính mình nếu họ chỉ quẩn quanh trong hai thế giới của họ. Thế giới song song không phải là chiêu trò câu khách, nó là hiện thân của sự đối lập cần thiết trong một hệ phương trình, giống như âm và dương, ánh sáng và bóng tối.
Kịch bản sử dụng khái niệm Chồng chập lượng tử (thí nghiệm Con mèo của Schrödinger) để giải thích cho việc tồn tại cùng lúc hai thực tại song song tại khoảnh khắc rẽ nhánh của thời gian. Kỹ thuật biên kịch ở đây đạt đến tầm vóc thượng thừa. Jantje Friese không hề phá vỡ bất kỳ quy tắc nào mà cô đã đặt ra từ mùa một. Cô chỉ đơn giản là lùi ống kính camera lại, cho chúng ta thấy một bức tranh toàn cảnh rộng lớn hơn rất nhiều, nơi những gì chúng ta tưởng là tất cả, thực ra chỉ là một phần của khối u ác tính khổng lồ. Việc người xem cảm thấy rối não và tuyệt vọng cũng chính là sự đồng điệu tuyệt đối với cảm giác của Jonas và Martha lúc bấy giờ. Khi bạn vượt qua được sự nản lòng ấy, phần thưởng chờ đón ở cuối con đường là vô giá.
Điểm nút khởi nguyên và cái kết không thể hoàn hảo hơn
Những kịch bản phức tạp tột độ thường vấp ngã ở ngay vạch đích. Nhiều bộ phim xây dựng hàng loạt bí ẩn kinh thiên động địa rồi kết thúc bằng một sự giải thích hời hợt, hoặc một cái kết lơ lửng phó mặc cho khán giả tự hiểu. Tác phẩm DARK của chúng ta thì hoàn toàn khác, không hề đầu voi đuôi chuột. Nó mang đến một cái kết đóng cộp, chặt chẽ, viên mãn về mặt cảm xúc và không chê vào đâu được về mặt logic.
Bước ngoặt cuối cùng đến từ sự giác ngộ của Claudia. Bà khám phá ra rằng Nút thắt không nằm ở thế giới của Adam hay thế giới của Eva. Cả hai thế giới đó thực chất đều là hệ quả lỗi từ một thế giới gốc thứ ba. Trong thế giới gốc này, người thợ đồng hồ H.G. Tannhaus, vì quá đau buồn trước cái chết của con trai Marek, con dâu Sonja và đứa cháu gái nhỏ trong một tai nạn giao thông, đã dày công chế tạo ra một cỗ máy thời gian để cứu lấy họ. Việc kích hoạt cỗ máy thời gian đó ở thế giới gốc đã phá hủy vũ trụ ban đầu, tách nó ra thành hai thực tại lỗi riêng biệt, hai vũ trụ song song đầy rẫy sự đau khổ, loạn luân và bi kịch chính là thế giới của Adam và Eva. Mọi thứ bỗng chốc trở nên sáng tỏ một cách rực rỡ. Toàn bộ cuộc chiến đẫm máu kéo dài hàng thế kỷ, mọi mưu mô, mọi sự hy sinh của hàng chục con người, thực chất chỉ bắt nguồn từ nỗi đau mất con của một người cha bình thường. Nỗi đau vô tận của Tannhaus đã vỡ vụn thành hàng nghìn nỗi đau khác trong hai thế giới phái sinh. Kịch bản kết nối yếu tố viễn tưởng vĩ mô với cảm xúc con người vi mô một cách tài tình, biến một câu chuyện lạnh lẽo về lượng tử trở thành một bản trường ca về tình yêu thương gia đình.
Để kết thúc vĩnh viễn sự đau khổ, Jonas và Martha của thời trẻ, hai đứa trẻ bị cuốn vào vòng xoáy tàn nhẫn, phải nhận lấy một nhiệm vụ cuối cùng: Đi qua lối đi nằm giữa các thế giới, trở về không gian và thời gian của thế giới gốc, ngay khoảnh khắc đêm mưa giông tăm tối, để ngăn chặn chiếc xe của Marek và Sonja lao xuống vực.
Khoảnh khắc Jonas và Martha xuất hiện trên con đường tối tăm, cản đầu xe của Marek và nói với anh rằng hãy quay về nhà đi, trời đang mưa to lắm, là một trong những cảnh phim đẹp đẽ và xúc động nhất lịch sử phim truyền hình. Một hành động can thiệp vô cùng nhỏ nhoi, không đao to búa lớn, không có những vụ nổ kinh thiên động địa, chỉ là một lời khuyên từ những người xa lạ. Marek quay xe lại, trở về với cha mình, gia đình họ đoàn tụ. Cỗ máy thời gian không bao giờ được chế tạo.
Cái kết đó thực sự tàn nhẫn nhưng lại mang một sự thanh tẩy tuyệt đối. Người xem ngồi lặng người trước màn hình. Mọi nút thắt đã được cởi bỏ, mọi nghịch lý đã được giải quyết trọn vẹn, không dư thừa bất cứ một chi tiết nào. Một cảm giác trống rỗng bao trùm, xen lẫn một sự thỏa mãn đến gai người khi nhận ra mình vừa đi qua một hành trình kiến trúc kịch bản vĩ đại đến nhường nào.
Trải nghiệm khó quên của một kiệt tác
Nhìn lại toàn bộ cấu trúc của tác phẩm, thật khó để tìm ra một tính từ nào diễn tả chính xác hơn ngoài hai chữ kinh khủng. Kinh khủng ở sự lớp lang, chằng chịt nhưng không bao giờ rối loạn. Kinh khủng ở khối óc vĩ đại của Jantje Friese và Baran bo Odar khi có thể tính toán chính xác điểm đến của từng nhân vật từ tập phim đầu tiên cho đến khung hình cuối cùng. Kinh khủng ở cách họ bắt người xem phải động não liên tục, nhưng lại đưa phần thưởng cho sự nỗ lực đó bằng những cú bùng nổ cảm xúc tột đỉnh. Bộ phim không chỉ là một trong những tác phẩm về đề tài du hành thời gian độc đáo nhất mà bất kỳ ai từng xem qua, nó còn đặt ra một chuẩn mực mới, một bức tường thành quá cao cho bất kỳ dự án phim viễn tưởng nào trong tương lai. Kịch bản của tác phẩm này giống như một bản giao hưởng được phối khí hoàn hảo, nơi mỗi nhạc cụ, mỗi nốt nhạc, dù nhỏ bé nhất, đều có vị trí và vai trò riêng biệt để tạo nên một khúc tráng ca bi hùng về con người, thời gian và định mệnh.
Dành cho những người chưa từng xem phim, nếu bài viết này đã phần nào thôi thúc bạn, hãy dành thời gian để tự mình đắm chìm vào thị trấn Winden. Đừng nản lòng khi thấy mọi thứ quá phức tạp ở ban đầu. Hãy chuẩn bị một cuốn sổ, một cây bút, mở rộng tư duy của mình và để bản thân cuốn trôi theo dòng chảy vô tận của thời gian. Bởi vì ở cuối con đường, bạn sẽ nhận ra, mọi thứ đều liên kết với nhau, khởi đầu chính là kết thúc, và kết thúc, lại là sự khởi đầu.