Bức chân dung điện ảnh vĩ đại về Đại tá Hans Landa và đỉnh cao diễn xuất của Christoph Waltz
Lịch sử điện ảnh toàn cầu từng chứng kiến không ít những hình tượng phản diện xuất chúng, từ các bạo chúa mang cuồng vọng thống trị vũ trụ đến những kẻ sát nhân biến thái gieo rắc nỗi kinh hoàng đẫm máu. Thế nhưng, khi kiệt tác Inglourious Basterds của đạo diễn Quentin Tarantino ra mắt vào năm 2009, định nghĩa về một ác nhân trên màn ảnh rộng đã hoàn toàn bị phá vỡ và tái thiết lập một cách ngoạn mục. Toàn bộ sinh khí, sự quyến rũ chết người và nỗi khiếp sợ tột cùng của tác phẩm này đều xoay quanh một trục đạo diễn duy nhất mang tên Đại tá SS Hans Landa. Để biến những dòng chữ trên kịch bản thành một thực thể sống động, lịch sử điện ảnh đã gọi tên Christoph Waltz, tạo ra một cuộc gặp gỡ định mệnh mang tính bước ngoặt, làm thay đổi vĩnh viễn sự nghiệp của ông và để lại cho nhân loại một vai diễn đẳng cấp thế giới. Không ngoa khi nói rằng, nếu tước đi sự hiện diện của Hans Landa, cấu trúc của bộ phim sẽ sụp đổ và đánh mất đi phần lớn sức hút cốt lõi của nó.
Bản chất tâm lý học của cái ác tinh vi và sự giải cấu trúc khuôn mẫu độc tài
Để thấu hiểu được tầm vóc vĩ đại của Hans Landa, trước hết cần phải nhìn lại nỗi tuyệt vọng của chính người đã khai sinh ra nhân vật này. Quentin Tarantino đã dành gần một thập kỷ để thai nghén, viết và trau chuốt từng câu thoại trong kịch bản Inglourious Basterds. Khi đặt bút hoàn thiện chân dung nhân vật Hans Landa, vị đạo diễn thiên tài này đã rơi vào một cơn khủng hoảng sáng tạo tột độ. Ông nhận ra mình vừa tạo ra một nhân vật phản diện xuất sắc nhất trong sự nghiệp, nhưng đồng thời cũng là một nhân vật dường như không thể diễn xuất ở đời thực. Yêu cầu đặt ra cho vai diễn là quá khắc nghiệt, đòi hỏi một diễn viên phải nói trôi chảy bốn ngôn ngữ bao gồm tiếng Đức, tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Ý, sở hữu một tư duy ngôn ngữ nhạy bén để chuyển tải trọn vẹn nhịp điệu thi ca, chất hài hước đen tối trong lời thoại đặc trưng của Tarantino. Hơn thế nữa, người đó phải thể hiện được sự duyên dáng, lịch lãm quý tộc bên ngoài một tâm hồn thối nát, tàn bạo. Tarantino thậm chí đã cân nhắc đến việc hủy bỏ toàn bộ dự án phim vì không tìm thấy ai phù hợp trong các cuộc thử vai tại Hollywood, cho đến khi Christoph Waltz bước vào phòng. Là một diễn viên gạo cội người Áo nhưng hoàn toàn vô danh tại thị trường Mỹ, Waltz không chỉ đọc thoại mà ông đã thực sự hóa thân thành Landa ngay trong từng hơi thở, cứu rỗi cả bộ phim và mở ra một chương mới cho nghệ thuật diễn xuất.
Sự xuất sắc của Hans Landa trước hết nằm ở cách nhân vật này bẻ gãy hoàn toàn những khuôn mẫu sáo mòn về sĩ quan Đức Quốc Xã trên màn ảnh rộng. Thông thường, các nhà làm phim thường khắc họa phe phát xít bằng sự cứng nhắc, thô lỗ, sự cuồng tín cực đoan hoặc những tiếng gào thét ra lệnh chói tai. Landa hoàn toàn ngược lại. Hắn xuất hiện như một học giả, một thám tử đại tài mang phong thái của Sherlock Holmes, một chính khách châu Âu tinh hoa đầy lịch duyệt. Mặc dù mang biệt danh đáng sợ là Thợ săn Người Do Thái, Landa chưa bao giờ hành xử như một kẻ khát máu cơ học. Sự đáng sợ của hắn không đến từ họng súng hay đòn roi vật lý, mà đến từ khả năng thao túng tâm lý đỉnh cao và sự thấu tỏ bản tính con người. Hắn coi việc săn lùng những con người khốn khổ không hẳn là nghĩa vụ quốc gia cao cả hay niềm tin ý thức hệ mù quáng, mà là một trò chơi trí tuệ, một bài toán logic phức tạp mà ở đó hắn luôn là kẻ nắm giữ đáp án cuối cùng.
Chính sự phi ý thức hệ này mới là điểm cốt lõi tạo nên sự rùng rợn của nhân vật. Landa không hề quan tâm đến học thuyết thanh trừng chủng tộc của Hitler, hắn cũng chẳng bận tâm đến tương lai của Đệ Tam Đế Chế. Hắn chỉ đơn giản là tận hưởng cảm giác sở hữu quyền lực sinh sát, khao khát chứng minh trí tuệ siêu việt của bản thân và tìm kiếm lợi ích cá nhân. Landa giải thích công việc của mình bằng sự điềm nhiên của một nhà sinh học đang nghiên cứu tập tính của các loài động vật. Sự tàn nhẫn được bình thường hóa bằng lớp vỏ bọc văn minh, biến mỗi cuộc thẩm vấn của hắn thành một bàn cờ tâm lý nghẹt thở mà con mồi luôn bị dồn vào góc chết trước khi kịp nhận ra mình đã sập bẫy.
Nghệ thuật điều khiển ngôn từ và di sản diễn xuất đa tầng của Christoph Waltz
Bằng kỹ năng diễn xuất bậc thầy, Christoph Waltz đã biến các phân cảnh đối thoại dài của Tarantino thành những bản giao hưởng của sự căng thẳng. Minh chứng kinh điển nhất chính là chương mở đầu tại trang trại bò sữa của Perrier LaPadite. Toàn bộ phân cảnh này là một bài học giáo khoa về nghệ thuật áp đảo tâm lý mà không cần sử dụng một chút bạo lực nào. Khi bước vào ngôi nhà gỗ nhỏ bé, Landa không hề dùng vũ lực để đe dọa. Hắn hôn tay các cô con gái của LaPadite, xin phép được ngồi, dành những lời khen ngợi lịch sự và yêu cầu một ly sữa tươi thay vì rượu vang. Sự nhã nhặn, ân cần này tạo ra một sự bất đồng nhận thức sâu sắc cho cả nhân vật đối diện lẫn khán giả. Waltz đã sử dụng giọng điệu êm ái, từ tốn để ru ngủ đối phương, tạo ra một bầu không khí thân thiện giả tạo trước khi tung ra những đòn tấn công tâm lý chí mạng.
Sự mơ hồ đáng sợ này tiếp tục được nâng tầm trong cuộc hội ngộ giữa Landa và Shosanna Dreyfus tại nhà hàng Pháp ở Paris. Lúc này, Shosanna đã thay đổi danh phận thành Emmanuelle Mimieux, chủ một rạp chiếu phim. Khi Landa bất ngờ xuất hiện và gọi món bánh ngọt táo Strudel cùng hai ly sữa, khán giả bị đặt vào một trạng thái hồi hộp đến nghẹt thở. Waltz đã thể hiện một khả năng kiểm soát biểu cảm vi tế đến mức kinh ngạc. Hắn ép Shosanna phải đợi lớp kem tươi được mang lên mới được ăn, một chi tiết nhỏ nhưng thể hiện quyền kiểm soát tuyệt đối. Ánh mắt của hắn nhìn Shosanna vừa có sự dò xét sắc lạnh của một con thú săn mồi, vừa có sự thưởng thức nghệ thuật của một kẻ sành sỏi. Việc hắn dập tắt điếu thuốc đang hút dở ngay vào miếng bánh Strudel ăn dở là một hành vi mang tính biểu tượng cực kỳ cao, nó biểu thị sự phá hủy một cách thản nhiên đối với cái đẹp và cuộc đời của người khác. Waltz giữ cho nhân vật một sự bí ẩn tuyệt đối khi không để lộ bất kỳ dấu vết nào cho thấy Landa có biết thân phận thật của Shosanna hay không, biến sự lửng lơ đó thành một áp lực vô hình bóp nghẹt tâm trí người xem.
Khả năng đa ngôn ngữ của Christoph Waltz không chỉ là một công cụ giao tiếp đơn thuần, mà là một thứ vũ khí sắc bén được thay đổi linh hoạt tùy theo mục đích. Khi nói tiếng Pháp, ông mang đến vẻ hào hoa, tán tỉnh của một quý ông lịch lãm. Khi nói tiếng Anh, ông thể hiện sự sắc sảo, lạnh lùng, thực dụng của một điều tra viên. Khi sử dụng tiếng Đức, đó là ngôn ngữ của quyền lực tối thượng và sự thị uy băng giá. Đặc biệt, phân cảnh Landa đối đầu với nhóm Basterds giả dạng người Ý tại rạp chiếu phim là một đỉnh cao của sự mỉa mai đen tối. Trong khi nhân vật của Brad Pitt cố gắng bập bẹ vài từ tiếng Ý với ngữ điệu ngớ ngẩn, Landa liền đáp lại bằng một tràng tiếng Ý hoa mỹ, chuẩn xác với tốc độ chóng mặt. Sự hả hê, châm biếm hiện rõ trên khuôn mặt của Waltz khi hắn kéo dài từ Gorlami, ép đối phương phải lặp đi lặp lại trong sự bẽ bàng. Hắn biến buổi đối thoại thành một vở hài kịch mà hắn là người duy nhất nắm giữ kịch bản, tận hưởng việc vạch trần sự vụng về của con mồi trước khi tung đòn quyết định.
Tính chất phản anh hùng và bản chất cơ hội của Landa được phơi bày trọn vẹn ở hồi cuối của tác phẩm. Hắn không phải là một kẻ tử vì đạo, hắn không có ý định trung thành đến chết với lý tưởng phát xít khi nhận ra con tàu Đệ Tam Đế Chế đang chìm dần. Thay vì bảo vệ các nhà lãnh đạo quốc xã, Landa chủ động bắt giữ thủ lĩnh nhóm Basterds để tiến hành một cuộc giao dịch chính trị táo bạo với chính phủ Mỹ. Hắn đòi hỏi một căn nhà trên đảo Nantucket, quyền công dân Mỹ, sự miễn trừ trách nhiệm hoàn toàn và một vị trí vinh quang trong lịch sử như một người anh hùng kết thúc cuộc chiến. Waltz đã thể hiện sự chuyển dịch tâm lý từ một sĩ quan SS uy quyền sang một gã buôn lậu chính trị lọc lõi một cách vô cùng mượt mà. Hắn phấn khích xoa tay, hân hoan trước bản thỏa thuận có lợi, hoàn toàn vứt bỏ chiếc áo choàng ý thức hệ mà hắn từng khoác lên người.
Tuy nhiên, sự kiêu ngạo tột cùng của một kẻ luôn tự coi mình là thiên tài thao túng đã dẫn Landa đến một cái kết bất ngờ. Hắn tin rằng những văn bản pháp lý có thể xóa sạch quá khứ nhuốm máu và bảo vệ hắn khỏi sự trừng phạt. Hành động khắc biểu tượng chữ thập ngoặc lên trán Landa của Aldo Raine là một đòn trừng phạt mang tính vĩnh viễn, tước đoạt đi khả năng ẩn mình dưới lớp vỏ bọc mới của hắn. Ánh mắt đau đớn, hoảng loạn và bẽ bàng của Landa ở cảnh quay cuối cùng là minh chứng cho việc kẻ thao túng vĩ đại cuối cùng đã bị đánh bại bởi một kẻ không chấp nhận chơi theo luật lệ của hắn.
Vai diễn Hans Landa đã mang về cho Christoph Waltz những giải thưởng danh giá nhất của làng điện ảnh, bao gồm giải Oscar, giải Quả cầu vàng, giải BAFTA và giải thưởng tại Liên hoan phim Cannes, đưa ông từ một diễn viên truyền hình vô danh bước lên đỉnh cao của Hollywood. Tầm ảnh hưởng của Hans Landa đã vượt qua ranh giới của một bộ phim giải trí thông thường, trở thành một bài học kinh điển về cách xây dựng nhân vật phản diện trong kỷ nguyên hiện đại. Cái ác không nhất thiết phải xuất hiện với diện mạo quái dị hay những hành vi thô bạo, cái ác hoàn toàn có thể ẩn mình sau một nụ cười rạng rỡ, một phong thái lịch lãm, một giọng nói truyền cảm và những thói quen tinh tế. Sự kết hợp hoàn hảo giữa kịch bản thiên tài của Quentin Tarantino và tư duy diễn xuất đa tầng của Christoph Waltz đã tạo nên một Hans Landa bất tử, một tượng đài đẳng cấp của nghệ thuật thứ bảy mà mỗi khi nhắc đến, người ta không thể không thán phục trước sức mạnh vô song của ngôn từ và biểu cảm điện ảnh.